Загрузка...
Категории:

Загрузка...

Вестник КазНУ

Загрузка...
Поиск по сайту:


страница5/16
Дата17.03.2012
Размер3.33 Mb.
ТипДокументы
Межгосударственное сотрудничество прикаспийских
Подобный материал:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

^ Межгосударственное сотрудничество прикаспийских

государств по вопросам делимитации и правового

регулирования разработки ресурсов континентального

шельфа Каспия


Распад Советского Союза привел к изменению геополитической ситуации в Прикаспийском регионе. Новые независимые государства предъявили права на использование ресурсов континентального шельфа Каспия. Вместе с этим появились проблемы определения правового статуса моря, делимитации шельфа, правового регулирования разработки ресурсов, установления принципов свободы судоходства и использования водной толщи. До 1991 года правовой статус Каспийского моря регулировался договором от 26 февраля 1921 года между Россией и Персией и договором от 25 марта 1940 года между СССР и Ираном. В соответствии с данными договорами устанавливался принцип свободного судоходства и рыболовства только судов этих двух государств под своим флагом. То есть, согласно данным договорам прикаспийские государства имеют суверенные права на 10-мильную рыболовную зону, все они имеют равные права на ресурсы остальной части моря, Каспийское море является закрытым для государств, не имеющих: естественного доступа в его бассейн, в использовании его пространства и ресурсов [1].

Учитывая, что договоры 1921 и 1940 годов не отвечали новым геополитическим реалиям и не регламентировали вопросы недропользования, Казахстан, Россия, Иран, Туркменистан и Азербайджан решили выработать межгосударственную правовую основу для разработки минеральных ресурсов Каспийского моря и в октябре 1994 года провели в Москве встречу на уровне заместителей министров иностранных дел.

Здесь Иран выдвинул идею создания Организации регионального сотрудничества каспийских государств и представил проект соответствующего Договора [2, с.39].

Казахстан первым среди прикаспийских государств предложил Проект Конвенции о правовом статусе Каспийского моря [3]. В данной Конвенции Каспийское море признавалось внутриматериковым бессточным водоемом, не имеющим естественного соединения с Мировым океаном (статья 1 Конвенции). Казахстан предлагал установить:

1) суверенное равенство прав и соблюдения интересов прибрежных государств при использовании природных водных ресурсов и исключения привилегий одного государства в отношении других;

2) сотрудничество прикаспийских государств в освоении и использовании водных ресурсов;

3) ответственность за деятельность, причиняющей ущерб экосистеме Каспия;

4) использование моря в мирных целях;

5) свободу мирного судоходства и авиации;

6) охрану и сохранение окружающей среды и биоресурсов моря.

Казахстан, рассматривая Каспий как замкнутое море, предлагал распространить на него положения Конвенции ООН по международному морскому праву 1982 года. Так, в статье 3 этой Конвенции Каспийское море разделяется на соответствующие зоны (территориальных вод и исключительных экономических зон) с распространением суверенитета прибрежных государств. В исключительной зоне прикаспийские государства обладают правом принятия законов и правил в отношении разведки, разработки и сохранения естественных ресурсов, находящихся на дне, в недрах и покрывающих водах с правом осуществления надзора за их выполнение (статья 1 Конвенции) [3].

Учитывая, что максимальная ширина Каспийского моря не превышает 200 морских миль, внешние границы исключительной экономической зоны проходят по срединной линии, равноотстоящей от берегов противолежащих государств. Боковые границы устанавливаются от точки окончания сухопутной границы по прямой, перпендикулярной к выше названной срединной линии моря (статья 5 Конвенции).

Каждое прибрежное государство устанавливает национальную юрисдикцию в отношении рыболовства и рыбоводства, судоходства, разработки и эксплуатации биологических ресурсов, углеводородных и других полезных ископаемых, научных исследований в своих территориальных водах и рыболовных зонах. Конвенцией провозглашается свобода мирного прохода для судов только прикаспийских государств, лицензионный порядок рыболовства и свобода полетов гражданских судов по маршрутам воздушной регламентации. Делимитация границы осуществляется на основе двухсторонних и многосторонних соглашений (статья 4 Конвенции). Учитывая, что PК распространяла на Каспий положения Конвенции ООН по морскому праву 1982 года, режим континентального шельфа определяется на основе соглашения в целях достижения справедливого решения (статья 83 Конвенции ООН) [4].

Режим замкнутого моря определяется статьями 122 и 123 Конвенции ООН по морскому праву: «Для целей настоящей Конвенции замкнутое или полузамкнутое море означает залив, бассейн или море, окруженное двумя или более государствами и сообщающееся с другим морем или океаном через узкий проход или состоящее полностью или главным образом из территориальных морей и исключительных экономических зон двух или более прибрежных государств».

Конвенция ООН устанавливает два равноценных критерия определения замкнутых или полузамкнутых морей: первый - географический, согласно которому такое море должно иметь сообщение с другим морем или океаном через узкий проход, что по смыслу текста статьи, скорее всего, относится к полузамкнутым морям; второй - чисто юридический, согласно которому замкнутое или полузамкнутое море должно полностью состоять из территориальных морей и исключительных экономических зон двух или более прибрежных государств [2, с. 41].

В случае применения Конвенции ООН по международному морскому праву к правовому статусу Каспия внутриконтинентальные прикаспийские государства должны иметь право пользования российскими водными артериями - Волго-Донским и Волго-Балтийским каналами для выхода в другие моря и Мировой океан на основе отдельных соглашений с Россией [2, с. 40].

В отношении Каспия юридический критерий имеет особое значение в виду наличия серьезных разногласий относительно географического критерия. Адекватное тексту и смыслу статьи 122 Конвенции ООН толкование юридического критерия дает право прибрежным государствам установить пределы своих территориальных вод и исключительных экономических зон на Каспии. При этом достаточно того, чтобы два прибрежных государства, например, Казахстан и Азербайджан или Туркменистан, установили такие зоны, когда Каспий полностью подпадет под действие статей 122, 123 Конвенции ООН 1982 года [2, с. 41].

Исходя из смысла статьи 123 Конвенции 1982 года прибрежные государства омываемые замкнутыми или полузамкнутыми морями, имеют право «приглашать, когда это целесообразно, другие заинтересованные государства или международные организации для сотрудничества и проведения в жизнь положений настоящей Конвенции», что делает законной деятельность иностранных компаний на шельфе. Нефтяные компании прикаспийских государств могут участвовать в разработке недр в исключительно экономической зоне другого государства на общих условиях. Это положение не должно затрагивать обязательства перед уже существующими консорциумами [2, с. 40].

Туркменистан, ранее утверждавший, что Каспийское море – это внутренний водоем-озеро, 1 октября 1993 года принял Закон о государственной границе. В данном Законе были установлены территориальное море шириной в 12 морских миль и исключительная экономическая зона, согласно положениям морского права о замкнутых морях. Принятие данного закона было согласием де-факто с позицией о правовом статусе Каспийского моря, предложенной Казахстаном.

20 сентября 1994 года Азербайджан подписал контракт с крупными нефтяными компаниями о разработке нефтяных месторождений на шельфе Каспия [5, с. 69]. Данный факт явился началом обширного переговорного процесса по определению правового статуса моря, где позиции государств разделились:

1) Россия предлагала признать Каспий озером с распространением положений международного права по озерам, окруженным двумя и более государствами;

2) Казахстан и Азербайджан утверждали, что Каспий является замкнутым морем, статус которого должен определяться согласно Конвенции ООН по морскому праву 1982 года.

Первоначальная позиция России была изложена в ноте Министерства иностранных дел РФ Посольству РК в России от 16 сентября 1994 года. Утверждалось, что к Каспийскому морю, не имеющему естественного соединения с Мировым океаном, не могут быть применены нормы международного морского права. В документе «Позиция Российской федерации в отношении правового режима Каспийского моря», направленном Генеральной Ассамблее ООН и официально распространенном 6 октября 1994 года, Россия, не признавая «контракт века» Азербайджана, предупреждала, что «односторонние, действия в отношении Каспия являются незаконными и не будут признаны Российской Федерацией, которая оставляет за собой право принять такие меры, которые будут необходимы, и в то время, которое она сочтет подходящим для восстановления нарушенного правопорядка и ликвидации последствий, возникших в результате односторонних действий». Россия постоянно подчеркивала необходимость строгого соблюдения правового режима Каспия, закрепленного в договорах 1921 и 1940 годов, так как распространение Конвенции ООН 1982 года на Каспийское море повлечет за собой признание Волго-Донского и Волго-Балтийского каналов международными водными путями, что противоречит законам РФ, а также сделает Каспий открытым для других государств [2, с. 40].

В мае 1995 года в Алматы состоялась вторая встреча заместителей министров иностранных дел прикаспийских государств. На этой встрече была достигнута договоренность по созданию постоянно действующего переговорного механизма на уровне руководителей правовых служб Министерства иностранных дел. Алматинская встреча положила начало резкой интенсификации переговорного процесса, который приобрел более организованный характер. В 1995 году руководители правовых служб МИД прикаспийских государств провели две встречи – в Тегеране (июль) и в Алматы (сентябрь) [2 с. 39].

На тегеранской встрече участниками были согласованы такие элементы будущего правового статуса Каспийского моря, как судоходство, экология, использование биоресурсов, минеральных запасов, определение пределов юрисдикции прибрежных государств [2, с. 39]. Россия выступила с инициативой установления 20-мильной зоны территориальных вод и равных прав прикаспийских государств на разработку месторождений в центральной части [1].

На начальном этапе позиция России сводилась к тому, что разведка и разработка минеральных ресурсов моря должны были осуществляться через совместную акционерную компанию пяти прикаспийских государств [5 с. 72]. Важным итогом стала договоренность участников по разработке единого документа по правовому статусу Каспийского моря, на основании которого в дальнейшем будут заключаться соглашения, регулирующие различные виды деятельности на Каспии.

13 сентября 2009 года в Актау намечено состоялся неформальный саммит глав государств Казахстана, России, Азербайджана и Туркмении. Такая договоренность была достигнута в ходе телефонного разговора президентов Казахстана и России Нурсултана Назарбаева и Дмитрия Медведева. В Актау обсуждались вопросы развития межгосударственных отношений и взаимодействия прикаспийских государств, в том числе и ход переговорного процесса по статусу Каспийского моря.

Ситуация в этом регионе мира действительно складывается непростая. Осенью нынешнего года в Баку провели встречу пятерки глав каспийских государств по выработке правового соглашения по статусу Каспия. Однако сторонам до сих пор так и не удается согласовать позиции. Более того, Ашхабад заявил о намерении решать вопросы делимитации пограничных с Баку месторождений на Каспии путем международного арбитража. Речь идет о разногласиях, существующих вокруг месторождений Кяпаз (в туркменской интерпретации - Сердар), а также Азери и Чираг (Осман и Омар).

Месторождение Кяпяз находится на срединной линии между Азербайджаном и Туркменией. Его запасы специалистами оцениваются в 50 миллионов тонн нефти. Что касается месторождений Чираг и Азери, то они разрабатываются консорциумом крупнейших иностранных компаний, в числе которых такие, как ВР, ExxonMobil, Statoil. Причем, на блок "Азери-Чираг-Гюнешли" приходится основной объем добычи нефти в Азербайджане.

Есть проблемы и с контрактом на разработку месторождений "Араз-Алов-Шарг", которые находятся в зоне претензий Ирана. Летом 2001 года в этом районе произошел даже вооруженный инцидент. Положение усугубляется еще и тем обстоятельством, что на Каспии активно играют "третьи силы" в лице США и ЕС, которые пытаются осуществить проект NABUCCO, направленный на транспортировку энергоресурсов из Средней Азии по дну Каспия через Азербайджан и Грузию в Турцию.

В этой связи на недавнем совещании в Астрахани, посвященном вопросам каспийского сотрудничества, Дмитрий Медведев следующим образом охарактеризовал складывающуюся ситуацию: "Во-первых, неурегулированность международно-правового статуса Каспийского моря, во-вторых, ряд нерешенных двусторонних проблем, в том числе на региональном уровне. И, в-третьих, нестабильность ситуации в регионе в целом". При этом глава России напомнил, что решением этой задачи Россия и другие страны региона занимаются уже 12 лет, порой эти "переговоры идут не просто, а временами просто не идут". Поэтому российская сторона предложила разработать специальную межправительственную программу - "дорожную карту" в рамках предлагаемой Организации каспийского экономического сотрудничества (ОКЭС). Однако сразу отметим одно обстоятельство: в неформальном саммите в Актау будут принимать участие только главы прикаспийских государств бывших советских республик, что создает определенную интригу.

В Баку, например, приветствовали эту идею. Там дали понять, что не против свести проблему правового статуса Каспия просто к советско-иранскому договору 1921 года, который определяет границы на Каспии по линии Астара-Гасангули, чтобы сохранить контроль над месторождением "Араз-Алов-Шарг". То есть речь ведется о возможной трансформации существующих двусторонних соглашений по Каспию между Россией и Азербайджаном, Россией и Казахстаном и Азербайджаном и Казахстаном плюс Туркмения в "союз четырех". В Баку напомнили и о том, что изначально планировалось сделать Туркмению главным поставщиком газа для NABUCCO. Поэтому ранее Ашхабаду предлагали принять участие в проекте о прокладке газопровода Баку-Эрзурум.

Сейчас, когда подписаны энергетические соглашения между Россией и Турцией, в Азербайджане появилась надежда не только пристегнуть к своим проектам Россию и Туркмению, но и закольцевать на себя трубопроводную систему из Средней Азии через уже имеющуюся транспортную инфраструктуру. Это трубопроводы Баку-Тбилиси-Джейхан, Баку-Супса и Баку-Новороссийск, доставка нефти по железной дороге в направлении черноморских портов Батуми и Кулеви в Грузии. Кроме того, Азербайджан располагает Южнокавказским газопроводом Баку-Тбилиси-Эрзурум, который рассматривается как промежуточная часть газопровода NABUCCO.

Насколько реальны такие планы? Дмитрий Медведев считает, что интересы ЕС, США и прочих внерегиональных игроков в регионе Каспия Россию не волнуют. Для нее приоритетом являются свои интересы и интересы других прикаспийских государств. МИД РФ более конкретно определил позицию: "Любое решение о проектах транскаспийских трубопроводов должно рассматриваться на основе согласия пяти прикаспийских государств". То есть Москва не намерена выводить "из игры" Тегеран. Да и попытка изоляции этой страны на Каспии еще более дестабилизирует ситуацию в этом и без того неспокойном регионе мира.

По мнению эксперта Германского совета по внешней политике Александра Рара, Россия и Иран имеют определенный инструмент, способный предотвратить построение любых газовых, или нефтяных трасс, через водное пространство Каспия. Поэтому по его мнению, международное право требует согласия всех участников процесса, всех стран, которые имеют прямое отношение к Каспийскому морю, которым принадлежат участки самого моря. Поэтому можно понять Азербайджан, Туркмению, Казахстан - страны, которые хотят выйти из нынешней изоляции, в которой находятся, чтобы начать построение трасс через Каспий. Другое дело, если Россия, Казахстан будут способствовать нормализации отношений Азербайджана с Туркменией и Ираном. Это позволило бы не только осуществить идею ОКЭС, но и выйти на практическое решение проблемы правового статуса Каспия. В таком случае уже в рамках ОКЭС в проекте NABUCCO могли бы принять участие Россия и Иран.

При ином раскладе Россия и Туркмения могли бы начать экспорт своих энергоресурсов через Иран с выходом на Турцию, оставляя в тылу Азербайджан с его энергетическими коммуникациями. Тем более что появились признаки нормализации отношений Запада с Ираном. На днях Тегеран заявил, что продолжит сотрудничать с МАГАТЭ по ядерной программе и предоставит инспекторам доступ на строящийся реактор в Араке, в посещении которого в прошлом году было отказано. Иран также позволил усилить мониторинг на заводе по обогащению урана в Натанзе.





1. Бутаев А. Проблемы правового статуса Каспийского моря. – Туркменистан.ру, 25.06.02. – http://www.nomad.su/?а=3-200206250047.

2. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря и вопросы, связанные с трубопроводами // Саясат. – 1999. - №8. – С. 39-42.

3. Конвенция о правовом статусе Каспийского моря. Проект Республики Казахстан, представленный на рассмотрение Прикаспийских государств 19.07.1994 г. – Текущий архив МИД РК.

4. Конвенция Организации Объединенных Наций по морскому праву // Сборник документов по международному праву. Том II / Под общ. ред. К.К. Токаева. – Алматы: САК, 1998. – 504 с.

5. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика Каспийского региона. – М.: Международные отношения, 2003. – 280 с.

6. Сборник документов по международному праву. Том IV / Под общ. ред. Е.А. Идрисова. – Алматы: САК, 2001. – 528 с. // http://mypoliticstyle.blogspot.com/2009/08/blog-post_774.html



Бұл мақалада Каспий теңізінің құқықтық мәртебесімен қатар, континентальді шельфті бөлісуінің жолдары қарастырылады.




In the present Article the Legal status of Caspi and also the delimitation of the continental shelf of Caspi were pointed.  


Ж. Жайлау


Қарулы қақтығыстар кезіндегі балалардың құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құқықтық аспектілері


Әлемдегі қарулы қақтығыстар санының азаймауына орай, соғыстың зардабын тартып жатқан балалардың саны да барған сайын көбеюде. Кейбір елдерде қарулы күштер мен топтар ұл балалар мен қыздарды әскер ретінде ерікті түрде немесе күштеп тартуда. Әсіресе жинаушылардың жеңіл олжасына және пайдалану нысанына кедейлік немесе кемсітушілік жағдайларындағы балалар айналуда. Оларды көбінеки мектептен, көшеден немесе үйінен ұрлап әкетіп жатады. Балалар әкетілгеннен кейін оларды әртүрлі әдістермен пайдаланады. Олардың басым бөлігі соғыстық әрекеттерге қатысып жатса, енді біреулерін сексуалды қажетсінулерін қанағаттандыру үшін, барлаушы, байланысшы, тасымалдаушы, малай ретінде, сондай-ақ құрлықтағы миналарды орнату мен қатерсіздендіру үшін пайдаланады. Жасақталған балалардың басым көпшілігі осы қызметтердің бірнешеуін атқарып жатады.

Соғысқа тартылған және қарулы қақтығыстар барысында пайдаланылатын балалардың дәл саны белгісіз. Дегенмен де, зерттеулердің мәліметтеріне сәйкес әлемнің әртүрлі елдерінде болып жатқан 30 қақтығысқа 300 мыңға дейін әскер-балалар қатысуда, нақты санын ешкім білмейді. Қазіргі уақытта әскер-балаларды пайдалану туралы барынша шүбәсіз ақпаратты алуға және соғыстың балаларға тигізетін әсерін жан-жақты талдауға арнап әрекеттер жасалуда.Тұтастай алғанда, салмағы жеңіл және пайдаланылуы оңай қарудың пайда болуына байланысты балаларды қаруландыру барған сайын жеңілдей түскенін мойындаған жөн және бұл аз даярлықты қажет етеді.

Бұл балалардың басым бөлігі соғысқа тартылған немесе әскерге күшпен әкетілген – жасы әлі 10-ға толмаған кейбіреуі көбінеки солардың өздерінің отбасыларына немесе қауымдастықтарына қарсы бағытталған сұмдық қатігездік әрекеттердің куәларына немесе қатысушыларына айналып жатады. Бұл балалар психологиялық, сондай-ақ денелік ең қорқынышты қауіп-қатер мен жан түршіктірер азаптауларға түсіп отырады. Алайда мұнымен барлығы аяқталмайды: айла-шарғылауға оңай түсумен, олар көбінеки тіпті өздері түсіне бермейтін аса ауыр қылмыстарды жасауға дейін барады. Солдат-бойжеткендердің басым бөлігі тек соғысып қана қоймай, сондай-ақ сексуалды қызметтер көрсетуі тиіс [1].

Осылайша, қарулы қақтығыстар кезіндегі халықаралық-құқықтық қорғау нысаны ретінде дәл осы балаларды тану керек. Сонымен қатар, әділдік үшін айта кетейік, қарулы қақтығыстар кезіндегі адам құқығын қорғау жөніндегі қолданыста жүрген халықаралық актілердің барлығында бірдей осындай әртүрлі қақтығыстардағы балаларды қорғау мәселелеріне арналған жеке бөлімдер көрсетіле бермеген.

Осы орайда біз 1949 жылғы Соғыс кезіндегі азаматтық тұрғындарды қорғау туралы Женевалық конвенцияны «Соғыс кезіндегі балаларды қорғау» атты арнайы бөлім мен толықтыруды ұсынамыз. Дәл осындай бөлім жоғарыда қаралған Соғыс құрбандарын қорғау туралы Женевалық конвенцияларға арналған 1977 жылғы екі Қосымша хаттамаға енгізілсін.

Мәселенің бұлай қойылуы алдыңғысынан едәуір кешірек қабылданған халықаралық-құқықтық актінің - 2000 жылдың 25 мамырындағы Бас Ассамблеяның (A/RES/54/263) резолюциясымен қабылданған және қол қою, бекіту және қосылу үшін ашық болып келетін, қарулы қақтығыстардағы балаларға қатысты болып келетін Бала құқығы туралы конвенцияның Факультативтік хаттамасының анағұрлым толық түрде қамтамасыз етілуі үшін қажет.

Хаттаманың қабылдаудың негізгі себептері:

- балалардың құқығы ерекше қорғауды қажет ететінін мойындау және балалардың ешбір айырмашылықсыз жағдайын үнемі түрде жақсартуды, сондай-ақ олардың тыныштық пен қауіпсіздік жағдайындағы дамуы мен білім алуын қамтамасыз етуге шақыру;

- қарулы қақтығыстардың балаларға кесірлі және кең ауқымды әсеріне, сондай-ақ сол қақтығыстардың берік бейбітшілікке, қауіпсіздік пен дамуға төндіретін ұзақмерзімді зардаптарына қатысты алаңдаушылық;

- қарулы қақтығыс жағдайындағы балалардың өміріне қол сұғушылықты, сондай-ақ халықаралық құқыққа сәйкес қорғалып отырған нысандарға, соның ішінде өздерінде бала көп жүретін мектептер мен ауруханалар тәрізді орындарға тікелей шабуыл жасауларды айыптау;

- балаларды қарулы қақтығыстарға қатысудан қорғауды күшейтудің қажеттілігі.

Шынында да, Бала құқығы туралы конвенцияның 1-бабында былай деп ескерілген: осы Конвенцияның мақсаттарына арнап бала деп егер ол сол балаға қатысты қолданылып отырған заң бойынша кәмелеттік жасқа одан бұрын толмаса, жасы 18-ге толмаған әр адам танылады. Осы орайда мынаны мойындап кету қажет, Конвенцияға арналған өзінде тұлғалардың қарулы күштерге ықтимал шақыртылуы мен олардың соғыстық әрекеттерге қатысу жасы үлкейтілген факультативтік конвенция өзіне сәйкес балаларға қатысы бар барлық әрекеттерде ең бірінші кезекте баланың ең жақсы мүддесін қамтамасыз етуге алғашқы кезекті көңіл бөлінуі тиіс деген принциптің жүзеге асырылуына тиімді түрде ықпал ететін болады. 1995 жылдың желтоқсанында болып өткен жиырма алтыншы Халықаралық Қызыл Крест пен Қызыл Жартыай конференциясында қақтығыс тараптарына 18 жасқа толмаған балалардың соғыстық әрекеттерге қатыспауын қамтамасыз ету мақсатында кез келген мүмкін болар шараларды қабылдап отыруға ұсыныстар жасалған болатын.

Сонымен қатар Хаттамада мынадай міндет анықталған: мемлекеттің қарулы күштерінен өзгеше болып келетін қарулы топтар ешбір жағдайда жасы 18-ге толмаған тұлғаларды соғыс әрекеттеріне қатыстырмауы немесе оларды соларда пайдаланбауы тиіс (4-бап). Біздің ойымызша, мұндай норманы орындау мүмкін емес, себебі мұндай қарулы күштер мемлекеттік қарулы күш болып табылмағандықтан, осы Хаттамадағы міндеттемелер бойынша байланыспаған болып келеді және, демеу, мұндай күштерден осы ережені орындауды талап ету де жүзеге асырылмайтын және қиын міндет болып табылады.

Осылайша, жоғарыда қарастырылған Хаттаманың құндылығы келесіге негізделген:

- соғыстық әрекеттерге міндетті түрде шақыртылу мен қатысудың ең кіші жасы ретінде 18 жас және ерікті түрде жалдауға арнап ең кіші жас ретінде 16 жас белгіленген;

- көтеріліске қатысушылардың қарулы топтары «ешқандай жағдайда» жасы 18-ге толмаған тұлғаларды соғыстық әрекеттерге тартып немесе соларда пайдаланбауы тиіс деп ескерілген;

- тұтастай алғанда қарулы қақтығыстарда солдат-балаларды пайдалануды доғару идеясы көзделуде.

Балаларды қарулы қақтығыстарда пайдалануды қысқартумен және соған тыйым салумен байланысты мәселелерді жанама түрде болса да реттейтін тағы бір маңыздылығы бойынша алдыңғысынан кем түспейтін халықаралық-құқықтық актіге 1999 жылдың 17 маусымында ХЕҰ-ның Женевада болып өткен Бас конференциясының 87-сессиясында қабылданған Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) № 182 «Бала еңбегінің ең нашар әдістеріне тыйым салу мен оларды құрту жөніндегі шұғыл шаралар туралы» конвенция жатады [2].

Осы конвенцияның кіріспе сөзбасында белгіленгендей, Халықаралық еңбек ұйымының Бас конференциясы бала еңбегінің ең нашар әдістеріне тыйым салу мен оларды құртуға арналған жаңа актілерді бала еңбегі жөніндегі негізгі актілер болып қалып отырған 1973 жылғы Ең кіші жас туралы Конвенция мен Ұсынысты толықтырып отыратын, ұлттық және халықаралық әрекеттердің, соның ішінде халықаралық ынтымақтастық пен халықаралық көмекті қоса алғанда, басты басымдылығы ретінде қабылдау қажет деп санаумен, сондай-ақ бала еңбегінің ең нашар әдістерін тиімді түрде құрту өздерінде балалардың тегін бастапқы білім алуының үлкен мағынасы және оларды кез келген түрдегі жұмыстан босатудың, сондай-ақ олардың құқығықтарын қалпына келтіру мен әлеуметтік біріктірудің қажеттігі назарға алынатын және солардың отбасыларының қажетсінулерін ескерумен шұғыл және жан-жақты әрекеттерді қажет етеді деп санаумен.

Қарастырылып отырған Конвенцияның құндылығы тікелей түрде келесіге негізделген: онда балаларды әскер ретінде пайдалану бала еңбегінің ең нашар формалары ретінде анықталған және жасы 18-ге толмаған балаларды қарулы қақтығыстарға қатыстыруға арнап мәжбүрлі немесе міндетті шартпен тартуға тыйым салынады. Арнайы өкіл осы ереженің орындалуын қамтамасыз ету үшін Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) басшылығымен тығыз әріптестік қатынаста болып отырған.

Қарулы қақтығыстар кезіндегі балалардың құқығын қорғау саласындағы аймақтық халықаралық-құқықтық актілердің ішінен 1999 жылдың қараша айында күшіне енген Африкалық бала құқығы мен жақсы өмір сүру хартиясын ерекше атап кету қажет, ол бала құқығы жөніндегі аймақтық деңгейдегі алғашқы келісімшарт болып табылады. Оның ережелерінде балалар жасаған қылмыстар үшін өлім жазасын шығаруға, сондай-ақ балалардың денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін немесе кемсітушілік сипатқа ие болып келетін (жынысы мен өзге де белгілер бойынша) дәстүрлер мен мәдени практикаларға тыйым салу көрсетілген. Хартия, сонымен қатар балаларды қарулы қақтығыстарға тарту мен қатыстырудың барлық түрлеріне арнап 18 жасты ең кіші жас ретінде бекіткен аймақтық деңгейдегі алғашқы келісімшарт болып табылады, мұнысы Бала құқығы туралы конвенцияға арналған Факультативтік хаттамамен қойылып отырған балалардың қарулы қақтығыстарға қатысуына қатысты талаптарынан асып түсті.

Аталмыш Хартия Африкалық адам мен халықтар құқығы жөніндегі хартия мен БҰҰ-ның Бала құқығы жөніндегі конвенциясын Африканың әлеуметтік және мәдени ерекшелігінің есебімен толықтыруда және бала құқығының бұзылуына қарсы қорғауды қамтамасыз етеді. Оның орындалуын Африканың балалар құқығы мен жақсы өмірі жөніндегі сарапшылар комитеті бақылайды. 2004 жылдың 1 маусымына қатысты Хартияны Африкалық Одақтың 53 мүше мемлекетінің 33-і бекітті, тағы 10-ы оған қол қойды.

Жан түршіктірерлік ақиқат мынадай болуда, өздерін тіл алғыш өлтіргіш машиналарға айналдыру өте оңай болып келетін балалар арзан зеңбірек жемі ретінде тартылып жатады. Әскер-балалар көп жағдайда ең қауіпті тапсырмаларға жіберіліп немесе көбінеки олардың өздерінің туыстары мен руластарына қарсы бағытталған сорақы қылмыстарға қатысуға мәжбүрленіп жатады. Оларды қару тасымалдауға, тамақ іздестіріп, әзірлеуге және өзге де әскери емес міндеттерді орындауға мәжбүрлейді. Оған қоса, күнде әскер-балалар ұрып-соғудан және өзге түрдегі жәбірлеу мен қатыгездік әрекеттерден, мәжбүрлі еңбектен көз жұмып, зардап шегіп жатады. Қыздар зорланып және сексуалдық құлдарға айналып жатады. Балалардың денсаулығы мен рухани тепе-теңдігін қалпына келтіру өте көп күш жұмсауды қажет етеді; олардың көпшілігіне құқықтыраның толықтай қалпына келуі және қоғамға бірігу үшін және қалыпты өмірге қайтып оралу үшін жылдар қажет болып жатады. Осының барлығы осы Хартияны қабылдаудың қажеттігіне негіз болды.

Африкандық балалар құқығы мен жақсы өмірі жөніндегі хартия жасы 18-ге толмаған балаларды халықаралық, сондай-ақ ішкі қарулы қақтығыстарға тартуға және соларда пайдалануға тыйым салады. Хартия халықаралық құқықтың көп салалы нормаларына маңызды толықтыру болып табылады, себебі ол балалардың қақтығысқа қатысуына жол беруге болмайтынын және оны әлем қауымдастығы елеусіз қалдырмауы тиіс екендігін біржақты түрде нұсқаумен, әскер-балаларды пайдалануға тыйым салады. Мұны әлі жасамаған африкалық мемлекеттердің барлығы, соның ішінде КДР, Бурунди мен Либери балалардың әскер ретінде тартылуы мен пайдаланылуын доғару үшін Хартияны бекітіп және өзінің заңдарын толықтай соның ережелеріне сәйкес етіп келтіруі тиіс. Оған қоса, Халықаралық қылмыстық соттың Римдік статуты мен әдеттегі халықаралық сотымен мойындалғандай (мұнысы 2004 жылдың 31 мамырындағы Сьерра-Леоне жөніндегі арнайы соттың шешімінде қосымша растауға ие болды), қарулы қақтығыстар барысында жасы 15-ке толмаған балаларды тарту мен пайдалану әскери қылмыс болып табылады. Сол себептен африкалық мемлекеттер қарастырылып отырған Хартияның мағынасы бойынша сондай фактілердің барлығы міндетті түрдегі тергеу тақырыбына айналғанына, ал кінәлілердің лайықты және бұлтартпас жазаға тартылғанына кепілдік беруі тиіс.

Осылайша, дәл осы Хартияда әскери қызметке шақыртудың немесе соғыстық әрекеттерге қатыстырудың барлың түрлеріне арнап ең кіші жас ретінде 18 жас бекітілген.

Тұтастай алғанда, мынаны қосып айта кету қажет, «Амнести Интернешнл» халықаралық ұйымының ресми ақпаратына сәйкес, мысалы Конго Демократиялық Республикасында (КДР) балалар қақтығысқа қатысып отырған кейбір құрамалардың 40%-ын құрайды, оның үстіне бұл балалардың 40 пайызына дейінгі бөлігін қыздар құрайды [3].

Осы елдің үкіметі әскер-балаларды босату және оларды азаматтық өмірге қайтару жөніндегі жалпыұлттық бағдарламаға кірісе бастағанына екі жылдан астам уақыт болды. Алайда кемдегенде 11 000 бала осы кезге дейін қарулы топтардың құрамында болуда немесе хабар-ошарсыз қалуда. Олардың қатарына өздерін қарулы топтар басып алған және сол уақыттан бері хабар-ошарсыз кеткен қыздардың көп саны жатады. Өздерінің саны 150 000 деп бағаланып отырған, соның ішінде 30 000 баланы құрайтын соғыстық әрекеттерге қатысушыларды қарусыздандыруға, соғыстан алыстатуға және бейбіт өмірге қайтаруға арналған осы бағдарламаның орындалу ісі саяси және әскери жігердің жоқтығынан, ұйымдастыру және техникалық сипаттағы елеулі проблемалардың орын алуына орай және елдің шығысында сақталып отырған қауіпті жағдайға созылуда [4].

Кейбір облыстарда бойжеткендер қарулы топтардан босатылған және РДВ бағдарламасына қатысатындардың екі пайызынан кем бөлігін құрайды, себебі оларды қалдырып кетіп жатады немесе қателесіп ересек жауынгерлердің «асырауындағы тұлғалар» деп санап жатады. Командирлер мен жауынгерлер өзінің сексуалдық меншік заты ретінде қарайтын бойжеткендерді босатуға міндеттіміз деп санамайды. Осы кемсітушіліктің сақталуына осы бойжеткендердің балаларға арналған РДВ бағдарламасына қатыса алатын бойжеткендер емес, «асырауындағылар» деп саналау фактісіне көз жұмып отырған КДР-дың кейбір үкіметтік шенеуніктері ықпал етуде [5].

Қарулы құрамалар мен топтарға тартылған бойжеткендер көбінеки қиянат жасау жылдарымен жарақатталған болып келеді және кейде олардың балалары болып жатады. Дегенмен де, қазіргі уақытта оларға құқығы бойынша тиесілі болып келетін қажетті қолдау мен көмекке ие болып отыру үшін өте аз нәрсе жасалуда. Тұтастай алғанда, босатылып және өз отбасылары мен қауымдастықтарына қайтып оралған балалардың басым бөлігі азаматтық өмірге тек шамалы ғана қолдауға ие болумен немесе мүлде ешқандай қолдаусыз қайтып оралуға мәжбүр. Атап айтқанда, мұнысы лайықты білім алу мен кәсіпті игеру мүмкіндіктеріне қатысты болып келеді. Кейбір балалардың жасы олар соғыс әрекеттеріне тартылған кезде небәрі алтыда болған [6].

ТМД-ның қарастырылып отырған саладағы халықаралық-құқықтық актілерінің арасынан 1993 ж. 24 қыркүйегіндегі «Қарулы қақтығыстардың құрбандарын қорғаудың алғашқы кезектегі шаралары туралы» келісімін (бұдан әрі - Келісім) ерекше атап кету қажет.

Келісімге сәйкес қатысушы мемлекеттер, соның ішінде Қазақстан Республикасы қарулы қақтығыстар аймақтарындағы адам құқығы мен гуманитарлық құқық нормаларын бұзудың алдын алуға арналған қажетті шараларды қабылдау ісіне екіжақты және көптараптық негізде әріптестік жасап отыруға міндеттенеді (1-бап.).

Қарулы қақтығыстар кезіндегі балалардың жағдайын реттеу саласында заң тұрғысынан міндетті шартқа ие болып келетін актілер ретінде келісімшарттармен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының ерекше органы – БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің резолюциялары маңызды мағынаға ие болады.

Айта кету керек, қазіргі сәтте қарулы қақтығыстарға тартылған балаларды қорғау мен олардың құқықтық күйін қалпына келтіруге қатысты Қауіпсіздік кеңесінің төрт резолюциясы қабылданған:

-  1261 резолюциясында (1999) әскери қақтығыстарға тартылған балаларды қорғау мен олардың жақсы тұрмысы Қауіпсіздік кеңесінің күн тәртібіне жатқызылған негізгі тыныштық пен қауіпсіздік мәселесі болып табылады деп расталған. Онда, сонымен қатар соларды қорғаудың негізгі принциптері бекітілген;

-  1314 резолюциясында (2000) нақты практикалық шаралар белгіленген;

- 1379 резолюциясы (2001) 1314 резолюциясында (2000) көрсетілген шараларды бекітуге қатысты болып келеді және соларды анағұрлым мақсатқа лайықты етеді. Сонымен қатар осы резолюцияға сәйкес балаларға қатыгез қарайтын тараптардың тізімін ұсынумен бақылау мен есеп беру практикасы енгізілуде;

- резолюция 1460 (2003) бақылау мен есеп беру шеңберін кеңейтуде және мұнда барлық елдердің баяндамаларына балаларға қатысты нақты бөлімдерді енгізу қажет деп ескерілген, сондай-ақ мұнда «практикалық шаралар кезеңіне» көшу мақұлданған.

Қорытындылай келе айта кететін нәрсе, Қазақстанға қатысты қолданыста жүрген және жоғарыда қарастырылған халықаралық келісімдерге байланысты Қазақстан Республикасында қарулы қақтығыстардың нәтижесінде зардап шегуі мүмкін тұлғаларды, соның ішінде сондай қақтығыстарға қатыстырылған және сондай қақтығыстардың құрбанына айналып отырған балаларды әлеуметтік қорғау мен оларға материалдық өтемақы төлеуге кепілдік беретін арнайы заңдарды қабылдау туралы мәселе осы уақытқа дейін шешімін таппай отыр.

ТМД-ның қарастырылған 1993 жылғы «Қарулы қақтығыстардың құрбандарын қорғау жөніндегі алғашқы кезектегі шаралар туралы» келісімінде «қарулы қақтығыс құрбаны» ұғымына нақты кімнің жататындығы көрсетілмеген. Осы орайда аталмыш Келісімді «қарулы қақтығыс құрбаны» ұғымымен толықтырып және қарулы қақтығыстардың потенциалды құрбандары ретінде балалардың құқығын қорғау кепілдіктеріне арналған жекелеген ережелерді бөліп кету қажет деп санаймыз.





1. http://www.amnesty.org.ru/peges/childiers-index-rus

2. Дети-солдаты, брошенные в Демократической Республике Конго // http://www.amnesty.org.ru/pages/ cod-111006-background-rus

3. Дети-солдаты, брошенные в Демократической Республике Конго // http://www.amnesty.org.ru/pages /cod-111006-background-rus

4. Дети-солдаты, брошенные в Демократической Республике Конго // http://www.amnesty.org.ru/pages/ cod-111006-background-rus

5. Дети-солдаты, брошенные в Демократической Республике Конго // http://www.amnesty.org.ru/pages/ cod-111006-background-rus

6. Конвенция №182 Международной организации труда (МОТ) «О запрещении и немедленных мерах по искоренению наихудших форм детского труда» // http://www.lawmix.ru/abro.php?id=4939




Статья посвящена актуальной проблеме обеспечения прав и безопасности детей в период вооруженных конфликтов. Автор анализирует текущее состояние механизма правового регулирования в области обеспечения прав и безопасности детей в период вооруженных конфликтов и предлагает оригинальные предложения по развитию нормативной базы в этой сфере. В статье приведены правовые основы и статистические данные и примеры нарушений прав ребенка во время вооруженных конфликтов.




The article is devoted to important problem of children rights’ legally regulation during the armed conflict. Author analyses the present statute of legal regulation mechanism in the realm of children rights’ legally regulation during the armed conflict and makes original suggestions of development the legal base in this sphere. The article is noticed the modern problem of the children action in the armed conflict and its consequences, the examples and statistical facts.


Д.В. Кривоженко

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Скачать, 6250.92kb.
Поиск по сайту:

Загрузка...


База данных защищена авторским правом ©ДуГендокс 2000-2014
При копировании материала укажите ссылку
наши контакты
DoGendocs.ru
Рейтинг@Mail.ru