Категории:

Нистрлігі семей мемлекеттік педагогикалық институты султанова Нургуль Камильевна музыкалық білім берудің тарихы мен теориясы оқу- құралы Семей-2011

Поиск по сайту:


страница4/11
Дата17.03.2012
Размер2.98 Mb.
ТипДокументы
1960жж.). Әдістемелік бағдарлама жұмысын жетілдіру (1960-2001 жж.).
Музыка бағдарламасы 5-6 сыныптар
Подобный материал:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

8- Тақырыбы: Қазақстан мектептеріндегі музыкалық білім (1920-^ 1960жж.). Әдістемелік бағдарлама жұмысын жетілдіру (1960-2001 жж.).

Жоспары:

  1. Бағдарламалардың авторлары туралы түсінік

  2. (1920-1960жж.) бағдарламалардың мазмұны

  3. (1960-2001жж.) бағдарламалардың мазмұны


Музыканың өнер құралы ретінде орасан зор тәрбиелік мүмкіндігі бар. Ол өмірдің ажырамас бір бөлігі және оны бөліп қарастыруға болмайды. Қоршаған орта музыка тілі арқылы адамға аудармасыз-ақ түсінікті де жақын бола түседі. Музыкалық көркем бейне оқушыларды қоршаған ортада болып жатқан түрлі құбылыстардың шын бейнесін ашуда жаңаша ойлау өрісін байытып, өмірлік тәжірибесін кеңейтеді.

Музыка эстетикалық тәрбиенің маңызды бір бөлігі бола отырып жеке тұлғаның ақыл ойы мен дене бітімін жетілдіріп, жан-жақты өмір тәжірибесін кеңейтуге, қызығушылық біліктілігін және ойлау қабілетін дамытуға , шығармашылық іскерлікке тәрбиелеуге мүмкіндік туғызады.

Жалпы білім беретін мектептің бастауыш сыныптарында музыка сабақтары білім беру мен тәрбие берудің маңызды бір саласы болып табылады. Музыка пәнінің маңызы қоғамның әлеуметтік сұранысына жауап бере отырып, оқушыларды халықтық ( ұлттық) музыкаға баулиды.

Халықтық музыкалық фольклорына құрметпен қарап, ұлттық салт-дәстүрімізді қастерлеуге баланы жас кезінен баулығанда ғана, ол ертеңгі өз отанының нағыз азаматы болады.Халық музыкасы мен кәсіптік (профессионал) музыканың өзара байланысын сезіну арқылы бала классикалық күрделі музыканы түйсінеді. Сондай-ақ , ұлттық музыка мен дүниежүзі музыкасындағы халық ән-күйлері аудармасыз-ақ,, бар халыққа түсінікті тіл екендігін ұғынады.

Музыкалық тәрбие берудің басты мақсаты – музыка өнері арқылы рухани бай, шығармашылығы мол, халық өнерін өмірдің бейнесі ретінде түсініп, оны сүйе білетін, халқымыздың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін қастерлейтін, классикалық музыканы және басқа халықтардың өнерін құрмет тұтатын жеке тұлға тәрбиелеу.

Тәрбиелік және білімдік міндеттері:

1) Халық музыкасына құрметпен қарау, ұлттық салт-дәстүрлеріміз бен әдет-ғұрпымызды қастерлеуге тәрбиелеу, қазақ музыкасы мен өнерінің өзара байланысын түсінуін қамтамасыз ету.

2) Басқа халықтардың музыкасын сыйлап, өз халқыңның музыкасымен ұқсас, жақын жерлерін таба білуге көмектесу.

3) Классикалық музыкаға және дүниежүзінің музыка өнеріне жақындастыру, белгілі композиторлардың, музыкантардың, орындаушылардың шығармашылығымен таныстыру,солардың үлгілерінде тәрбиелеу.

4) Музыка тыңдау және орындау барысында оған шығармашылықпен қарауға тәрбиелеу, қызығушылығы мен қиялын өмір құбылыстары және музыканың өзара тығыз байланысын түсіндіру негізінде дамыту.

5) Музыканың көркем бейнесіне сәйкес мәнерлеп орындау, біліктілігін дамыту, оны түсіну мен сезіне білу талғамын қалыптастыру.

6) Музыкалық қабілеттілігін дамыту және білім беру.

Музыка пәнінің мазмұны барлық сыныптарға ортақ бір тақырып айналасына шоғырланады «Ән-күй – халық қазнасы». Осы тақырып 1-4 сыныптардың әрбірінің музыкалық материалдарынан көрініс тауып, жүйелілік пен бірізділік ұстанымы сақталып, негізгі тақырыптары ашылады. Олар мынадай тәртіппен орналасқан:

  • Сырлы да сазды әуен

  • Күмбірлеген күміс күй

  • Ән мен күй халық үні

  • Аңыз – ертегі әлеміндегі ән мен күй

  • Эпос сарыны

  • Ақылың болса, жыр тыңда

  • Айтыс өнері

  • Күй тартыс

  • Қос арна

  • Халық музыкасының әлемдік арнаға ұласуы

Музыка сабағы іс-әрекеттің негізгі түрлерін ескеріп, бірлестікте құрылған: ән айту, музыка тыңдау, музыка сауаттылық және басқа қосымша іс-әрекеттер,шығармашылық тапсырмалар

Музыка сабағының негізгі бөлімі- хор мен ән айту.

Бұл көпшілікке қолайлы іс- әрекет болып табылады. Ол балаларға әнді ұжым болып орындау барысында шығармаға өз қатынасын білдіруге мүмкіндік береді.Әр сыныптан келесі сыныпқа көшіуге жүйеле және бірізді жұмыс жасай отырып, шығарманы тыңдап,оны түсініп, әнді таза, ашық, мәнерлі орындағанда, сонда ғана ән айту әдісі тәрбиелік міндеттерге сай келеді.Ән айту біртұтас жинақталған процесс болып табылады.Ән айтуға баланың барлық организмі: тыныс алуы, нерв жүйесі, бұлшық еттері,артикуляциялық және дыбыс шығарушы аппараттары қатысады.Дұрыс орындалмаған жұмыс ән айту процесіне кері әсерін тигізеді.Сондықтан ән айту жұмысы бірінші сыныптан бастап жүргізіп,барлық сыныптар бойына жалғастырылып отырады.

Бағдарламадағы негізгі талаптар үнемі толықтырылып,кеңейтіліп отырылуы ескерілген.Ән айтудың қалыптасуына таңдап алған материалдар да әсер етеді.Онда көркемдік жағынан құнды, ашық, мазмұны түсінікті, орындауға жеңіл, ыңғайлы және дамытушылығы жағы басым болуы көзделеді.

4 жыл бойына оқушылардың қазақтың халық әндері мен басқа халықтардың әндерін, Қазақстан композиторларының әндерін түсінуге, оған сүйіспеншілікпен қарауға, көркемдік талғамы мен музыкалық қабілетін дамытуға (музыканы есту қабілеті, ырғақты сезінуі, есте сақтай білу, орындаушылық қабілеті т.б.) қол жеткізіледі.

Әрбір сыныптың репертуарына әртүрлі көңіл-күйлі әндер: жеңіл және сергек, ширақ орындауды талап ететін әндер мен әуендер,бірқалыпты, кантиленді әуендетілген т.б.

Бірінші жартыжылдықтың тақырыбы «Сырлы да сазды әуен».Балалар алтын қорға» енген қазақтың халық әндерімен, қазақтың әдет-ғұрпымен, салт- дәстүрлерімен толық таныса алады. Оларға бесік жырлары; тұсау кесу, төрт түлік малға арналған әндер, табиғат туралы және Қазақстан композиторларының әндері жатады.

Екінші жартыжылдықта «Күмбірлеген күміс күй» атты тақырып бойынша балалар қазақ елінің шығармашылығымен танысуды одан әрі жалғастырады.

Екінші сыныпта оқушылар халық әндері мен Қазақстан композиторларының әндерін, оған қоса « Жыл басы кім болады?» атты операмен танысып, ертегідегі кейіпкерлердің әнін орындайды.

Үшінші сыныпта халық әндері және қазіргі заманғы әндердің репертуары біртіндеп күрделене түседі, яғни екі дауысты элементтермен орындайды.

Төртінші сыныптың репертуарында тек екі дауысты немесе канонмен айтылатын әндер ғана емес, сонымен қатар орындауы қиындау мазмұны жағынан және ырғақтарында ерекшеліктері бар, дыбыс биіктігі,гармониялық есту қабілетін дамытатын диапозонды кеңейтуге көмектесетін әндер берілген.

Барлық сыныптарда әнді дұрыс айту қалпына талап қойылады:

Әуенді таза айту, дыбыстың әсем, нәзік, әуелі дыбысталуына, бірқалыпты дем алуына, сөз текстісін анық айту, дауысты, дауыссыз дыбыстарды дөңгелендіріп дұрыс орындау т.б.

Музыкалық тәрбие берудегі музыка тыңдау – музыка пәнінің маңызды бір бөлігі болып табылады. Ол музыкалық жан – жақтылықты кеңейтеді, музыкалық білімін толықтыра отырып, қабылдауын дамытады, сүйішпеншілігі мен көркемдік талғамын қалыптастырады.

Музыка тыңдау барысында шартты түрде бастауыш сынып оқушыларының қабылдауын былайша топтастыруға болады: шығарманың мазмұнын елестету, оның жанры, құрылысы және басқа көркемдік құралдарын ажырату.

Оқушылар бірінші сыныпта ән немесе күй жанры жөнінде толығымен мағлұмат алады: Ал, екінші сыныпта олар күрделі фактурасы бар « Жыл басы кім болады?» атты балалар операсы мен аңыз – күй «Жетім бала» эпикалық бірнеше көріністен тұратын көлемді күймен танысады.

Үшінші сыныпта ән мен сөздің өзара тығыз байланысымен қазақтың ұлттық шығармашылығы түрлерімен: терме, жыр, айтыс, күй тартыс, атқты жыршы – термеші, күйшілерімен танысады.

Төртінші сыныпта бағдарламаның музыка тыңдау бөлімі жүйелі бірізділікпен жалғасып отырады. Оқушылар ән мен күйдің күрделі музыкада «жаңа өмірге» ие болғанын көре отырып, композиторларының шеберлігінің арқасында халық музыкасының түрленіп, жаңа бояулармен нәрленгенін байқайды. Қазақстанның және шетел шығармаларымен танысу музыканың күрделі жанрлары мен формаларын білуге көмектеседі.

Музыкалық сауаттылық. Оқушылар музыканы қабылдай білу үшін, оның «тірі» өнер екенін өмірімен тығыз байланыста болатынын түйсінуі қажет. Музыканы ести білу тәжірибиесі балаларға 1-4 сыныптар бойында халық музыкасын орындау мен тыңдатуда, қазіргі мектеп оқушыларына арналған композиторлық әндерді айтуда, халық күйлерін,классикалық музыка тыңдатуда т.б. бір – бірінен өзара айырмашылықтарын ажыратуда ықпал етеді. Ән айту кезінде және музыка тыңдағанда балалар біртіндеп музыкалық сауаттылықты да игереді. Шығарманың мазмұны мен көңіл – күйі жөнінде мәліметтер алады, музыканың көркемдік құралдарымен – темп, дыбыс күші, әуенділік, ырғақ, дыбыс биіктігі танысады. Шығарманың жанры және құрылысы, музыкалық аспаптар мен халық аспаптар оркестрі симфониялық оркестр, хор және хордың құрамы жөнінде мағлұмат алады. Оқушылардың алған білімдері сыныптан сыныпқа көшкен сайын толықтырылып, ұлғайтыла түседі. Оқыту процесінде оқушылардың музыканы танып білуі іс жүзінде асырылады. Нота сауаты оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес 3 сыныптан бастап ендіріледі.

Шығармашылық тапсырмалар.Ырғақты би қимылдары, сабақтың тақырыбына байланысты сүреттер салу көбінесе 1-2 сыныптарда қолданылады. 2- сыныптан бастап берілген тақырыпқа суырып – салмалық ойнайды. 1 – сыныпта жұмбақтар шешсе, келесі сыныптарда ребустар шешеді, берілген тақырыпқа шығармалар жазады. «Ізденгіш тапсырмалар», «проблемалық ситуациялар» тудыратын сабақтар оқушыларға алған біліміне тиянақтылықпен қарауға үйретеді.

Жергілікті жердің жағдайына және өмір сүріп жатқан жердің еркшеліктеріне байланысты, ұлттық дәстүрлеріне сәйкес мұғалім білім беру ережелерін ескере отырып, сабақтың мазмұнына түрлі өзгерістер енгізуіне болады.

Осы бағдарламаның тиімділігін авторлар (Құлманова Ш. Б.,Оразалиева М.А, Сулейменова Б.Р.) сегіз жыл бойы эксперименттік байқаудан өткізген.

12 жылдық білім берудің бастауыш мектебіне арналған «Музыка» пәні бойынша бағдарламаның негізгі ережелері


Қазақстан республикасы Білім және Ғылым министрлігінің 12 жылдық білім беру проблемалары РҒПО бастауыш мектептің «Музыка» пәні бойынша балама бағдарлама дайындалды. РҒПО директоры педагогика ғылымдарының докторы, профессор А.Е. Әбілқасымова, бағдарламаның ғылыми жетекшісі профессор Ә.И. Мұхамбетова. Бағдарлама авторлары: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҒУ оқытушылары өнертану ғылымдарының кандидаты Ғ.Т. Әлпейісова, педагогика ғылымдарының кандидаты Қ.Қ. Досанова, Ж.Т. Мұхамеджанова, Астана қаласының №37 орта мектебінің мұғалімі Ғ.М. Сәбитов.

Жалпы білім беретін қазіргі мектептердің музыка сабағы фольклордағы, әуесқойлық өнердегі және кәсіби шығармадағы қазақ музыкалық тіл негізінде қызмет атқаратын музыкалық білім, біліктілік және дағдыны тұтас қалыптастыруы керек. Әрбір тілдің өзіндік ерекшелігі бар, сол сияқты әр халықтың музыкалық тілінде өзіне тән ерекшелігі болады. Ұлттық музыкалық тілдің әрбәр элементтерінде ұлттық сипатты қалыптастырып, басқару заңдылығы музыкалық ойлаудың ұлттық ерекшеліктерін айқындайды. Қазақ музыкалық тілінің негізінде оқушылардың оқу-тыңдау жұмыстарын реттеу қазақ музыкалық шығармаларын мақсатты түрде тыңдау қабілетін қалыптастыруға қызмет етеді.

«Музыка» пәнінің балаларды музыкамен тәрбиелеуде қалыптасқан дәстүрі бар. Қолданыста жүрген бағдарламалардың көпшілігі қазақ музыкалық тілін ьілу мәселесін шешпесе де, тыңдау, ән айту, музыкаландыру арқылы дәстүрлі қазақ музыкасымен таныстыруды қамтамасыз етеді. Бұл бағдарламаның мақсаты логикалық-құрылымдық заңдылық жүйе тұрғысынан қазақ музыкалық тілін үйлесім әдісімен қазақ ән ырғағын типтік әуе тұжырым (мелоформула) негізінде қазақтың өлеңдік құрылымының ерекшелігіне байланысты әдістерімен, қазақ тілінде түсінушілік әдістерімен, қазақ күйлерін тыңдау арқылы меңгеру әдістемелерін практикалық жағынан меңгеру болып табылады.

Бұл бағдарлама қазақ музыкалық мәдениетін үйлесім, ырғақ, композиция, жанр, стиль тұрғысында отандық музыкатанушылардың, қазақстандық әдіскерлердің (М.Х. балтбаев, Р.Р. Жәрдемәлиева, Ш.Б. құлманова, С.А. Еле манова, А.Райымбергенов) зерттеулері негізінде жасалған.

Егер тыңдалған музыка оқушылардың терең талғамын, ұғымды меңгерген жағдайда интонациалық «генофонд» пен көркемдік бейне ойлауды қалыптастырса ғана, қазақ музыка мәдениетінің негізін меңгеру өзінің эстетикалық, білімдік және тәрбиелік ролін атқаруға қабілетті болып есептеледі.

Басты мақсаты – дәстүрлі халық музыкасы мен қазіргі музыкалық шығармашылықтағы қазақтың музыкалық тілінің негіздерін қалыптастыру. Қазақың ұлттық музыка тілін түсіну арқылы рухани бай, шығармашылығы мол, жан-жақты дамыған, музыка өнерін, Отанын, отбасын сүйетін және түркі тілдес халықтардың музыка тілін түсінетін тұлға тәрбиелеу.

Бағдарлама білім берудің мына төмендегі негізгі мақсаттарын жүзеге асырады:

Білімділік:

  • қазақтың музыка тілінің көркемдеші құралдары туралы білімді игерту;

  • дәстүрлі қазақ музыкасы және оның халық өмірімен байланысы, сондай-ақ қазақтың музыкалық салт-дәстүрі туралы білімін қалыптастыру;

  • қазіргі музыкадағы қазақтың музыкалық тілі туралы білімін кеңейту;

  • аспаптық музыка туралы, қазақ халқының ауыз әдебиеті мен халық музыкасы туралы жүйеленген мәліметтер беру;

  • түркі халықтарының музыкалық өнерімен таныстыру;

  • қазақ музыкалық терминологиясының ұғымдарын қалыптастыру.

Тәрбиелік:

  • қазақ халқының музыкасына музыкалық талғам мен табанды қызығушылықты қалыптастыру;

  • тыңдау мәдениеті мен музыканың бейнелі мазмұнын қабылдау қабілетін тәрбиелеу;

  • Отанына, туған жеріне, жан-жағындағы адамдар мен туған туыстарына деген махаббат пен сыйластыққа тәрбиелеу,

  • Азаматтық, Отан сүйгіштік, абыройлық, адамгершілік сияқты қасиеттерді жетілдіру.

Дамытушылық:

  • қазақтың музыкалық тілі туралы музыкалық танымын жүйелі түрде дамыту;

  • бейнелі ойлауын, қиялын, музыкалық есте сақтауын, музыкалық – шығармашылық қабілетін дамыту;

  • орындау мәдениетінің дағдыларын (ән айту, музыкаландыру, би қимылдары) дамыту.

Бастауыш мектепке арналған «Музыка» бағдарламасының мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне бейімделіп, қазақтың музыкалық тілінің негізін қалыптастыруға бағытталған. Осыдан барып музыка сабағының тақырыптық құрылымы келіп шығады. Бағдарлама мазмұнының бөлініп берілуі тақырыптық – концентрлік принциптерге бағындырылып, музыкалы-тілдік құралдың жиынтығы және музыкалық шығармалардың сыныптан сыныпқа дейін ауқымы кеңеюіне мүмкіндік туғызады.

Бірінші сыныпта музыкалық шығарманы танып, оның авторын айқындауға тапсырыс беріледі, ол кейінгі сыныптарда қайталанады да, тапсырманы орындау біртіндеп күрделене түседі.

Оқу пәнінің бірінші сыныптағы мазмұны алты жасар баланың жеке басының дамуын, оның музыкалық –шығармашылық қабілетін, музыканы қабылдауын, ән айтуды үйрету және қазақ музыка өнері негізінде «музыкалық сауаттылығын» жетілдіру сияқты кешенді міндеттерді шешуге бағытталған.

Қазақтың музыка тілі негізінде тәжірибелі кезеңмен жүйелі оқыту оқушыларды қазақ музыкасының қасиетін тануға дайындайды.

Екінші сыныпта қазақ музыка тілінің негізі қалыптасады, дәстүрлі музыка мәдениетінің әлеміне үңілу арқылы қазақ музыкасын танудың ауқымы кеңейеді.

Қазақ музыкасының тілі жайлы және қазақтың өлең шығаруының барлық теориялық мағлұматтар музыканы қабылдау, ән айту, музыкаландыру және музыкалық-дидактикалық ойындардың тәжірибелік жолдарымен меңгеріледі.

Музыкалық дүниелердің біртіндеп күрделенуі – үшінші сыныпқа тән құбылыс. Қазақ музыкасы тілінің элементтері туралы алғашқы білім музыкалық тілдің тұтастығын қабылдау негізінде күрделенеді. Кешенді міндеттер музыкалық шығарма тілінің көрнекі құралдарын, музыкалы-түйсікті танымын, музыкалық-шығармашылық қабілетін, бейнелі ойлауды одан әрі дамытуға бағытталған.

Төртінші сыныпта қазақ музыка тілінің элементтері тұтас музыкалы сөз ретінде қабылданады және меңгеріледі. Туыстас түркі халықтарының музыкасымен танысу барысында меңгерілетін музыкалық материалдар көлемі кеңейеді.

Осылайша дәстүрлі қазақ музыкасы жайлы білім қорын молайту, оның өмірмен, қоршаған ортамен және табиғатпен байланысын аңғару бастауыш мектептің негізігі міндеттерінің бірі болып табылады. Әсіресе қазақ музыкасы элементтері негізінде тұтас музыкалық тілді іс жүзінде меңгеруге ерекше көңіл бөлінеді.

^ Музыка бағдарламасы 5-6 сыныптар, Музыка пәні бойынша қазақ мектептеріне арналған бағдарлама (5-6 сыныптар). Авторлары: Ж.Ж.Еңсепов, Ж.К.Мейірова, А.А.Саильянц.

Оқушыларды жеке тұлға ретінде қалыптастыру үшін, оларға көне дәуірден келе жатқан музыкалық, аспаптық шығармаларды, ән, терме, күй, жыр, айтыс, өлеңдерді үйретіп, халықтың қасиетті рухымен суару абзал.

Аймақтық мектептердің жергілікті ерекшелігінде дамыған музыка үлгілерін тыңдап, орындап, үйрену, аспапты меңгеру арқылы оқушылар өнер рухынан нәр алады. Осының өзі олардың жаны жайсаң, жүрегі жылы, абзал азамат болып өсуіне септігін тигізеді.

Музыка пәні бойынша 5 – 6 сыныптарға арналған бағдарламаның өзіндік ерекшілігі бар. Өйткені бұл бағдарламада ұлтты қ айшықтар мен ата-баба салттарындағы үрдістерді, бұрын көп қайталанбаған ең озық өнер үлгілерін қазіргі ұрпақ рухымен орайластырудың тәсілдерін түсіндірген.

Бағдарлама оқушылардың ән айтып, күй тартып, би билеп, өнердің сан-саласына машықтануына бағдар беріп, жол сілтейді.

Сөйтіп,оқушылар өнердің бабалар салған ұлы мектебінен өткен халықтық өнерді қазіргі заманның ең озық музыкалық үлгісімен сабақтастырады. Қорқыт, Әл-Фараби, Баласағұни, Қашқари, ибн Сина, Құтбұға, Сыпыра жырау, Асан қайғы, Бұқар жырау, Махамбет, Құрманғазы, Тәттімбет, Базар жырау, Абылай, Абай, Шәкерім, Ақан, Біржан, Мұхит, Нұртуған, Ахмет, т.б. бастау алған ұлттық музыка өнерінің қазіргі ұрпақтың озық өнерімен жалғасып жатқанын аңғаратын болады.

Қазақ ауыз әдебиетіндегі сахналық үлгіні, музыка саласындағы түрлі жанрларды, табиғаттағы көріністерді, ұлттық аймақтық ерекшеліктегі музыка мектептерін айырып білуіне жетелейді.

Музыка арқылы жас ұрпаққа тәрбие беруде мынадай жетістіктерге қол жеткізуге болады:

  • Адамның жан дүниесін түсінуге.

  • Жақсы мен жаманды айыруға.

  • Оқиғаның алдын түсініп біл

- Жамандықтан жиренуге.

  • Нәзік үндерді қабылдап, бойына сіңіруге икемдеп, адамгершілік қасиетін жоғары ұстауға жетелейді.

Сондықтан Әл – Фараби: «Бұл ғылымның (яғни музыканың) өзінің байсалдылығынан айрылған адамдарды түзеуге, қызба адамды қалпына түсіруге, байсалды адамды әр уақытта да бір қалыпта ұстауға құдіреті әбден жетеді», - деген екен.

«Елім-ай» бағдарламасы «Елім – ай» ән – күй сабағының бағдарламасына түсініктеме. Авторы Балтабаев М.Х.

«Елім – ай» бағдарламасының мақсаты – оқушылардың бойына ұлттық музыка мұраларының түрлері – айтыс, жыр, мақал – мәтелдер, ою - өрнектер,

халық билері туралы түсініктерін тереңдетіп, рухани мәдениетіміздің маңызды ажырамас бөлігі – музыкалық мәдениетті қалыптастыру.

Бағдарлама өзінің алдына төмендегідей міндеттерді қояды:

1) Оқушылардың музыка сабақтарына құштар қатынасын, өнермен қарым қатнаста саналы, терең ойланатын, сипаты жағынан музыка өнеріне ашық, жарқын көңіл күйінің сезімін, қызығуын тәрбиелеу.Бұл міндет, ең алдымен бағдарламадағы халықтық шығармашылыққа негізделген, көркемдік жағынан жоғары, балаларға қызықты репертуарды енгізу арқылы шешілді.

2) Оқушылардың жоғары көркемді талғамын, өнер шығармаларын тек көңіл күйі сезімімен қабылдауға ғана емес, бағалауға мүмкіндік беретін, оларда бейнеленген түрлі құбылыстарды салыстыруға, музыкалық шығармаларды сипатына, стилі, жанры және дәуіріне қарай түсінуін тәрбиелеу. Бұл міндет ең алдымен өзегі қазақ музыкасының ерекше табиғатын бейнелейтін білім болып табылатын бағдарламалардың белгілі бір логикалық құрылымы арқылы жүзеге асыру керек. Бұл жерде оқушылар музыка оның өмірімен және басқа да өнер салаларымен байланысы жөнінде шешуші білім алады.

Әлбетте, халық музыкасын тану арқылы оқушылар өзге халықтың музыкасына тән жалпы сипаттағы мәліметтерден де хабардар болады.

3) Оқушылардың музыкалық өнермен қарым – қатынасындағы түрлі тәжірибелік тәсілдерін игеру іскерлігін қалыптастыру. Бұл жерде тағы да әр түрлі ұлт мектебіне тән жалпы іскерлікпен және дағдылармен қатар қазақтың музыка мәдениетіне тән дағды мен іскерліктерді қалыптастыру керек болып отыр. Мысалы, бұған қазақтың халық музыкасын орындағанда вокалдық дауыс ырғағын игеру, ұлттық этникалық қабылдау және бейімділікке тән нәрсені еске түсіретін арнайы қабылдау енеді. Сондай – ақ оқушылар қабілетін дамытудағы түрлі өнер саласының қызметі де ескеріледі. Көркем бейнелерді қабылдау негізі музыка болып табылатын өнердің әр түрлері интеграциялау нәтижесінде жүзеге асады. Бұл оқушылардың түрлі әрекет барысындағы белсенді шығармашылық даму мүмкіндігінің болуын талап етеді.

4) Музыка сабағында оқушылардың музыкалық – шығармашылық дағдыларын дамыту. Бұл жерде жоғарыда көрсетілген музыкалық тәрбие білім беру және дамытудың негізгі міндеттеріндегі сияқты жалпы ерекшенің диалектикалық өзара байланысы көрінеді. Жалпылық ретінде музыканы құрудағы оны орындау және тыңдаудағы музыкалық –шығармашылық даму түрлерін құрылымдылық жағынан қарау болып табылады. Негізгі маңызды міндет қазақ музыкасының классикалық мұрасында жүзеге асқан балалардың нәзік кең өрісті сезім мен тебіреністі қабылдау қабілетін дамыту болып табылады.

«Елім-ай» бағдарламасының тоқсандық таққырыптары былайша бөлінді:

  • 1 –тоқсан – «Сарыарқа»,

  • 2- тоқсан – «Тұлпар»,

  • 3 – тоқсан – «Аққу»,

  • 4 – тоқсан - «Елім – ай».

«Елім – ай» бағдарламасында тарихи тақырыпқа арналған халқымыздың музыкалық фольклоры кең пайдаланылған. Бұған жататындар көбінесе – аспаптық шығамалар. Бәрімізге белгілі қазақтар аспаптық шығармаларда халық тағдырының келелі кезеңдерін үлкен көркемдік шеберлікпен бейнелеген. Бағдарламаға енген « Ақсақ құлан», «Ел айрылған», «Он алтыншы жыл», т.б. күйлерде өткен дәуірдегі халқымыздың ой санасын, көркемдік- образдың шеберліктерін көреміз, моральдық- этникалық кескін келбетін аңғарамыз.

Ал, екінші тоқсандағы «Тұлпар» тақырыбында оқушылар «Сырым сазы», «Кішкентай», «Саранжап» т.б. күйлерден халқымыздың күресін, батырлығын көреді.

Басқа халықтар сияқты қазақ халқының кең тараған жанры - ән. «Бозторғай», «Маңмаңгер», «Япырай», «Өсиет» т.б. әндерінде кең даланы, табиғат әсемдігін, махаббатты бейнелеген.

Бірінші, үшінші тоқсан тақырыбына лирикалық сюжеттегі күйлер еніп, ондахалықтың өмірі, өнерге, музыкаға деген көзқарасы, адам сезімі терең бейнеленген («Аққу», «Бұлбұл»).

Халық өнерінің тәрбиелік әсері фольклордың «қолданбалы» саласында да (киіз басу, кілем тоқу, т.б.) орын алып, балалардың көркемдік қажеттілігін күшейтіп отырды. Бұл сала еңбек әндерінің тууына себеп болды.

Бұл бағдарламаны фольклордың басқа да маетриалдарымен тереңдетуге болады (ертегі, жыр, тақпақ, жаңылтпаш, ойын т.б.).

Ең бастысы, мәселе халық фольклорының синкреттік табиғатын жоғалтпай, әр тақырыпқа өткен сайын, халық дәстүрлердің, фольклордық материалдардың жалпы эстетикалық мәнін ашып, оқушыларға жеткізіп отыру.

«Мұрагер» бағдарламасы. Авторлары: А. Райымбергенов, С.Райымбергенова, Ұ.Байбосынова.

«Мұрагер» атты бағдарлама ән – күй пәні бойынша қазақ орта мектебінің 1 - 9 сыныптарына арналған. Бағдарламаның негізгі мақсаты - өзінің тілін, дінін, дәстүрін, өнерін, әдет – ғұрыптарын біліп, халқының асыл қазынасының мұрагері сезінетін, өз елін туған жерін, ата мекенін сүйетін Қазақстан Республикасының азаматын тәрбиелеу.

Бағдарлама төмендегідей педагогикалық міндеттерді көздейді:

  1. домбыра сүйемелдеуімен ән айтып, күй тартуды үйрету, жыраулық дәстүр, айтыс өнерін меңгеріп батыс Европа және Шығыс музыка өнерінің дәстүрлерімен танысу.

  2. қазақтың кейбір қолөнер түрлерін үйретіп, оқушылардың көркемдік ой жүйесін қалыптастыру.

  3. балалардың шығармашылық ынтасын, ой өрісін, қиялын дамыту.

  4. дәстүрлі өнеріміз арқылы қайырымдылыққа, адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеп, мәдениетті, жан – жақты дамыған адам етіп шығару.

Бағдарламаның басты темірқазығы – балаларға домбыра үйрету арқылы олардың жалпы халық өнеріне деген ынтасын арттыру. Домбыра үйрету барысында біз халықтық музыка педагогикасына арқа сүйедік. Ол домбыра қағыстарын көзбен көріп, сөз иірімдерін құлақпен ілу сияқты домбыраны нотасыз үйрету әдістемесіне негізделген. Сонымен қатар, дәстүрлі ортада шәкірт ұзтазына еріп жүріп, жекеше түрде дайындалып, соңына еріп батасын алған. Ал бала саны жиырмадан асатын сыныпта бұл методикамен жұмыс істеу өте қиын. Сондықтан « Мұрагер» бағдарламасы балалардың санына қарамай кез келген сыныпта қолдана беруге болатын, коллективті түрде нотасыз домбыра тартып үйретудің әдістемесін ұсынады. Бұл арада біздің бағдарламамыз қазақтың, дәстүрлі педагогикасын және Европаның ең озық әдістемелік үлгілерін бойына сіңірді.

Ән – күй дәстүрлеріміздің жалпы халықтық мәдениетіміздің бір саласы болғандықтан, бағдарламада басқа да халық көркем - өнер мұраларымыздың ішінде тек қана домбыра тартуды толығырақ меңгеруге көмектесетін түрлері іріктелініп алынды.

Қазақтың ою- өрнектерінің, символдық мазмұнын білу арқылы балалар күйдің саз иірімінің сұлулығын көбірек аша түссе, күйдің тарихын білу арқылы халқының тарихын тереңірек түсінеді. Сонымен қатар аспаптық саз өнеріміз аңыз - әңгімелерімен, көне мифологиямен, ауызша поэтикалық дәстүрімен астасып жатыр.Қысқасы ән – күй пәні музыка, ауызша поэтикалық, көркемөнер, қолөнер түрлерінің басы тоғысқан интеграцияланған комплексті пән болуы тиіс.

«Мұрагер» бағдарламасы – тоғыз жылдық білім берудің тізбекті біртұстас курсы. Бастапқы сыныпта алған білім жылма – жыл қайталанып, толықтырылып, дамытылып отырады.Мысалы, домбыра тартудың ең қарапайым жаттығуларынан бастап, жеңіл әндер мен күйлер үйреніп, репертуарды жылма – жыл байыта, күрделендіре түсудің арқасында күйдің композициялық құрылысын түсініп, аяғында өз жанынан өлең ұйқастырып, бір – бірімен қағыспа түрінде айтысуға дейін жетіп, жыраулардың үлгісімен өз толғауларын шығаруға дейін жетеді.

Домбыраға репертуар таңдау барысында балалардың ойнап үйренуіне жеңіл болуымен қатар, ел арасында кеңінен танымал халықтың сүйіп тыңдайтын ән-күйлері іріктеліп алынды.

«Мұрагер» бағдарламасында қазақтың ұлттық өнерімен қатар, Европа мәдениеті оның ішінде әлемге тараған опера, симфония, балет жанрлары терең түрде талданды. Ол жанрлардың пайда болуы туралы мәліметтер мен Европа саз аспаптары туралы қызғылықты әңгімелер баяндалады. Сонымен қатар Шығыс музыкасы мен Түркі мәдениетіне кең орын берілген. Бағдарламаның ең соңғы бөлімінде қазақ музыкасын басқа Европа елдерінің музыка мәдениетімен салыстыра келе, саз өнерінің өміріндегі алатын орны айқындалады.

Қысқасы, музыканы тек қана құлақпен тыңдап, көркемдік бұйымдарды тек қана көзбен көріп, тамашалау арқылы өнерге баулуға болмайды. Біздің бүлдіршіндеріміз халық өнерінің шынайы мұрагерлері болуы керек. Асыл өнерді өз қолымен жасай алатын адам ғана ата – бабадан қалған мұраны көбейтіп, байытып келесі ұрпаққа жеткізе алады.

Тәрбие ісі адамзаттың бүкіл даму тарихымен қатар жүріп келеді. Тәрбие – бір ұрпақтың өмір сүру тәжірибесінен екінші ұрпаққа жалғастырушы үрдіс. Әр ұлт өз ұрпағына ұлттық тәлім-тәрбие беру арқылы ғана ұлттық болмысын, бейнесін сақтап, дамыта алатыны белгілі. Себебі дәстүрлі мәдениетіміздің ұмыт бола бастаған қай түрін, қай саласын болса да сол фольклорымыздан тауып, ажыратып ала аламыз. Біз бұл жерде ұлттық тәрбиенің көздерін музыкалық фольклорынан қарастырмақпыз.

Әл-Фараби бабамыз музыкасының адам психологиясына әсері жөнінде,- «музыка денені шынықтыратын гимнастика тәріздес, ол адамның жанын жетілдіреді. Алдымен ләззатқа бөлейді, содан соң құмарлықты оятады, қиялға жетелейді»,- деп пікір айтқан.

Еліміз егемендік алғалы бері бірқатар отандық ғалымдарымыз музыкалық фольклорымыздың тәрбиелік мүмкіндіктерін ашыр көрсетіп, нақты ұсыныстар жасауда. Атап айтар болсақ, С.А.Ұзақбаева өз зерттеулерінде музыкалық фольклорымыздың педагогикалық мүмкіндіктерін және әдіс-тәсілдерін ашып көрсетті. Ал, музыкалық фольклорымызды күнделікті оқу-тәрбие барысында қолдану мақсатында жалпы білім беретін мектептердің музыка сабақтарының бағдарламалары жасалды. 1994 жылы А.Райымбергенов және С.Райымбергеновалардың бастауыш мектептің бірінші сыныптарына арналған «Мұрагер» музыка сабағының бағдарламасы жасалынды. Бағдарламаның ерекшелігі – балаларға домбыра үйрету арқылы халық өнеріне ынтасын арттыру көзделген.

1995 жылы М.Х.Балтабаев, Д.А.Берденова, У.Ж.Серікболовалардың бастауыш мектепке арналған «Елім-ай»музыка сабағының бағдарламасы жасалынды. Осы бағдарламаның кіріспесінде белгілі ғалым М.Х.Балтабаев «Білім беретін жүйеге дәстүрді қоса кіргізу керек және бөлек этнографиялық бөлшек түрінде емес, халық шығармашылығын біртұтас көркем туынды ретінде беру қажет»,- деп ерекше атап көрсеткен. Бұл бағдарламаның ерекшелігі – тек музыкалық фольклормен шектелмей, халқымыздың салт-дәстүрге жататын көркем өнерін кешенді игеру идеясы көзделеді. Ал бастауыш мектептерге арнап жасаған Ш.Құлманова, М.Оразғалиева, Б.Сүлейменовалардың музыка сабағының бағдарламасындағы музыкалық материалдар, музыкалық фольклорымызды пайдалана отырып, балаларға ұлттық тәлім-тәрбие беру негізінде құрылған. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты: қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, өнерін қадірлейтін, оның өмірмен байланыстылығын түсінетін, эстетикалық және музыкалық танымы дамыған, рухани бай, аламгершілік қасиеті мол және шығармашылықпен жұмыс атқара алатын тұлға тәрбиелеп шығаруға бағытталған. Мектептегі оқушыларға берілетін тәрбие саласының бірі – эстетикалық тәрбие. Эстетикалық тәрбие өнер құралдары бойынша, яғни музыкада-дыбыс, суретте-бояу, әдебиетте- сөз арқылы жасалынған көркем бейнелер негізінде оқушының дүниетанымын арттырып, өмірдің шындығы мен әсемдікті сезіну қабілетін дамытуға жағдай жасайды. Музыкалық тәрбиенің негізгі мәні, мақсаты сапалық жағынан жеке адамның жан дүниесінің үйлесіп қалыптасуын және рухани байлығын дамыту болып табылады. Музыкалық тәрбие беруде мұғалімнің алдына негізгі үш міндет қойылады.

Бірінші міндет: Музыкалық әртүрлі іс-әрекеттер арқылы оқушының сезімін ояту.

Екінші міндет: музыканы сезім арқылы саналы түсінуге баулу.

Үшінші міндет: музыкалық шығарманы өз шамасына қарай орындай білуге үйретуде орындаушылық дағдыны меңгерту. Музыкалық тәрбие негізінен жалпы білім беретін мектепте сыныптық-сабақ жүйесі бойынша іске асады. Оқушыға музыкалық тәрбие беруде оқытудың принциптерін және әдіс тәсілдерді, соңғы технологияларды шебер қолдану ең қажет нәрсе болып табылады. Сонымен қатар, сабақта дидактикалық ойындар, өзіндік жұмыс, ой қозғау, нота сауатын үйрету, музыка тыңдату, музыка ырғағына сай әртүрлі қимылдар жасату, музыка жанрын ажырата білу басты міндеттер қатарына жатады.

Нота сауатын түсіндіріледі көрнекілік арқылы және материалды жеңіл әрі ойын түрінде меңгерту көп нәтиже береді. Мысалы: нотаның қай жерде орналасатынын есте берік сақтап қалдыру мақсатында сөз құрау ойынын ойнатудың маңызы ерекше. Осы ойын арқылы оқушылар әр нотаның қай жерге жазылатынын тез әрі жеңіл түрде меңгереді. Ойын барысында музыка пәнін қазақ тілі пәнімен байланыстыра отырып, оқушыларға таныс емес сөздерді үйретуге болады.

Жаңа сөздер: дода – сайыс тартыс, жарыс

Доғара – қамыстан жасалынған баспана

Сида – бұтақсыз ағаш

Оқушылардың музыканы қабылдауы негізінен мектептегі музыка сабағында қалыптасады. Мектептегі музыка сабағының мақсаты – рухани дүниесі жан- жақты дамыған, салауатты өмір салтын берік ұстанған жеке адам тәрбиелеу болып табылады.

Мектеп оқушыларында шығармашылық қасиет айқын байқалатыны бәрімізге белгілі, олар біреудің сөйлеу мәнерін айнытпай сала қояды, ертегінің көркем мазмұнын, тарихты, ән-күйді, музыкалы пьесаны тез қабылдайды. Оларға табиғи белсенділік, өз күшінен сенімділік тән. Мұның барлығы оқушының шығармашылық дамуының қайнар көзі. Шығармашылық есте сақтауды, ойлауды байқағыштықты, мақсаткерлікті белсенді ете түседі.

Музыкалық шығармашылықта эмоционалдық сергектік пен абстрактылы және нақты ойлаудың қосындысы, логика мен интуиция шығармашылық елес, белсенділік, тез шешім қабылдау қабілеті басты роль атқарады. Музыка сабағындағы балалар шығармашылығы әрине әлі өнер жолындағы емес, ол музыкаға төселу барысындағы ізденіс, танып білуі болып танылады.

Оқушы шығармашылығының ең бір қарапайым әуенді өз еркімен әуенге салып айтуынан берілген текстке әуен жазуынан күрделі емес мотивтерді өңдеуінен музыка әуенімен мәнерлі қимылынан көрініп басталуы әбден мүмкін сол сияқты тыңдаған музыкаға баға беруінен әнді өз өңдеуі бойынша орындай білуінен де байқалады. Шығармашылықтың басталуы оқушылардың музыкаға құмарлылығын тереңдетуге тиіс.

Оқушыларды шығармашылыққа даярлау ісіне зор мән беру керек. Мысалы, әннің әртүрлі нұсқасын табу үшін оларды біртіндеп қалыптасатын ритмикалық жеткілікті тәжірибе болуы шарт: әуеннің қай элементі өзгертуге қолайлы екенін түсінуі тиіс.

Музыка сабақтарында шығармашылық қабілетті дамытудың әдістері сан түрлі. Оның әр сабақтың тапсырма орындату бөлімінің мысалдарынан көріп отыруға болады. Орта буын сынып оқушыларының жұмыс түрі – жеке тапсырма, топтық тапсырмалар, жан жақты тапсырмалар – олар өз бетінше тыңдап жүрген күрделі музыкалық шығармаларды талдап беру. Шығармашылық қабілетті дамытуда оқушыларға жан-жақты тапсырма беру арқылы мысалы жұмбақ, ребус, сөзжұмбақ, тест сұрақтарына жауап беру, экранда жаңа естіген музыкаларды талдау мен күнділікті білімді толықтыру жұмысын жүйелі жүргізе отырып әр балаға талдау жасалып жұмыс сапасы арттырылған тиімді.

Көптеген жылдар бойы Қазақстанда музыкалық ағарту және білім беру дамыды, жетілді, белгілі бір жүйеге қалыптасты. Бұл үрдістің жекелеген қырлары П.М.Момынов, С.А.Ұзақбаева, Г.М.Аубакирова, Г.К.Ахметова, А.Б.Мұқашева еңбектерінде зерттелді. Ғалымдар еңбегі Қазақстандағы музыкалық білім берудің қалыптасуы мен дамуын зерттеуде өздерінің сүбелі үлестерін қосты.

Ұлттық, дәстүрлі мәдениеттің эстетикалық тәрбие мазмұнына қосқан үлесі отандық педагогика ғылымының дамуында мүмкіндік туғызды.

Өскелең ұрпақтың рухани мәдениетін қалыптастыру қоғамның мәдениетін жан-жақты дамыту жұмысының маңызды бөлігі.

Шындыққа эстетикалық қатынасты қалыптастыру проблемасы терең зерттеулердің пәні болып қала береді. Ол әртүрлі музыкалық әрекет түрлері мен айналысу үрдісінде музыкамен қарым-қатынас қажеттілігін дамытуда жүзеге асырылуы мүмкін.

Мемлекетімізде тәрбие мақсаты жастарды мәдениетке, оның барлық қабаттарын игеруге баулу болып табылады. Сондықтан эстетикалық тәрбие маңызды, ал шындықты тарихи қабылдау одан маңыздырақ мәселе. Музыкалық білім беру әр уақытта да ең танымал және жалпы көпшілік көз жеткізе аларлық құбылыс бола тұрғанымен, ғылымда жеткілікті талданбаған және аз зерттелінген. Музыка ағарту жұмыстарының қалыптасу кезеңдерін, әсіресе аймақтық деңгейде зерттеу осы кемшіліктің орнын толтыруда, халқымыздың тарихи санасын және эстетикалық мәдениетін дамытуда баға жетпес мәні бар.

Қазақи тәлім-тәрбиенің көзі ұлттық фольклорымызда жатқаны белгілі нәрсе. Тек бұны оқу тәрбие барысында шығармашылықпен қолдана білу қажет. Фольклорымыздан нәр алып өскен бала еліміздің елдігіне, егемендігіне еңбек етіп, өркендеуіне үлес қосатын азамат болып қалыптасады. Міне, осы бағыттағы атқарылатын шараларды іске асыру барысында жалпы білім беретін мектептердегі музыка пәнінің де қосатын өзіндік үлесі бар.

Бірінші сыныптың екінші жарты жылдығында «Қобызға арналған күйлер» атты тақырып төрт сағатқа есептелген. Алғашқы екі сағаты «Қорқыт- күй атасы» деген тақырыпта. Бұл тақырыпта мына төмендегі материалдар қамтылған.

1. Қорқыт. «Әуіппай» - тыңдау.

2. К.Дүйсекеев «Ана» - үйрету.

3. «Қобыз» - үйрену.

4. Музыкалық сауат – қобыз аспабы туралы түсінік, оның құрылымы, дыбыс бояуы. Бұл сабақ Қорқыт туралы аңыз әңгімеден және қобыз аспабы жөнінде түсінік беруден басталады. Бұнда Қорқыттың «Әуіппай» атты күйі - аштықтың азабын тартып, қолындағы баласына беретін тамақ болмай, оны жұбата алмай әбіржіп келе жатқан анаға арналып шығарылған. Қорқыт осы күйді ойнаған сәтте жас нәресте күйдің әуеніне елтіп ұйықтап кетеді. Күйдің құлаққа жайлы естілетін, көңілің тынышталатындай, бесік жыры тәріздес. Күйді тыңдатудағы негізгі мақсат – жоғарыдағы атап көрсеткендей, оқушыларды ұлттық музыкамызды құрметтеп, оны түсінуге баулу, салт-дәстүрімізді үйрету және сонымен қатар, музыка тілі туралы түсінік беру.

Сабақтың тақырыбы:Достық мерекесі

Сабактьщ максаты: Балаларды Қазақстан халықтарының музыкасымен таныстыру арқылы музыка тілі достық тілі екенін түсіндіре отырып, шығармашылық қабілетін дамыту.

Сабақтың міндеті: шәкірттерді музыка арқылы халықтар достығына тәрбиелей отырып, сезіммен қабылдауға көмектесу. Саналы түрде музыканы қабылдап, орындап, тыңдап, шығармашылық қабілеттері дамыту. Іс-әрекет арқылы дамыту: хор мен ән айту барынсында дыбыстау, демалу, сыныпқа музыкамен кіріп-шығу, естілген музыкаға би қимылдарын жасау.

Сабақта қолданылатын музыкалық шығармалар:

  1. Д. Б. Кабалевский ''Достық," жаттығуын үйрету

  2. Н. Нусшбаев "Дос болайық бәpiмiз" - үйрену

3. Сөзжұмбақ, "Достық" - шешу

4. Әр түрлі халықтар биінен үзінділер тыңдатып,
оны ажыратып, би қимылдарын көрсету.

а)орыс биі ә) ұйғыр биі б) татар биі д)кавказ биі ж) казак биі

  1. Достық мерекесі атты бейне кассетаны көрсету,

  2. Мұқан Төлебаевтың "Біржан Сара" операсынан үзінді тыңдату. "Би мен қор"

Сабақта қолданылатын принциптер:

  1. Тәрбиелеу, оқыту, дамыту принциптері

  2. Ғылыми принцип. .

  3. Өмірмен байланыстыру принципі

  4. Құлшыныстыру принципі

  5. Сабактың тақырыптылық жүйелі құрылысы.

Сабақта қолданылатын әдістер:

I. Музыканы қабылдауға үйрету.

а) сұрақ-жауап, әңгімелесу, пікірлесу.

ә) көрнекілік (нота мәтінін дайындау, компози­тор суреті.

б) іс-тәжірибе (вокальдық хормен ән айту, дирижерлау, шулы аспаптар қолдану, музыка тыңдау, ансамбль).

II. Гностикалык әдіс-іздену әрекеті, мәселе қою арқылы жүреді

а) мәселе қойып оқыту

ә) жартылай іздену

III. Ғылыми әдіс:

а) перспективтік және ретроспективтік

ә) логикалық

б) индуктивтік, дедуктивік, традуктивтік

г) салыстыру (әр халықтың музыкасын, биін, әнін)

д) қорытындылау

е) талдау

IV. Басқару әдісі:

а) Білімді мұғалімнің көмегімен меңгеру

е) Оқушыларды қолпаштау , көтермелеу мотивтері

б) бұзу aктici

в) тарихи әдіс

д) сюжеттік ойын арқьлы рөлге кіру

V. Бақылау әдісі

а) ауызша және жазу;

ә) техникалық құралдарды қолдану;

б) музыкалық шығармашылық арқылы бімді тереңдету:

Сабақтың түpi: Жаңа сабақ

Сабақтың барысы:

Оқушылар сабаққа М. Төлебаевтың "Біржан -Сара" операсының үзіндісімен кіреді (би)

Музыка тілінде амандасу. Қойылған музыка туралы әңгіме жүргізу. Сұрақ: Естіген музыка сендерге таныс па?

Жауап:......

Сұрақ: Бұл музыка қандай сипатта?

Жауап:...

Сұрақ: Композитордың музыкасы ма әлде халық музыкасы ма?

Жауап: ...

Сұрақ: Қандай аспаптар орындады?

Жауап: ...

Сұрақ: Бұл музыканың авторы кім екен?

Жауап:...

Қорытындылау: Балалар, бұл музыка — кереметтей көңілді, бip той болатындай, салтанатты сипаттағы әуен. Сіздер Мұқан Төлебаевтың Біржан-Сара" операсынан тыңдадыңыздар. Сонымен Біржан дегеніміз кім?

Жауап: — Ол қазақ халкының ішінен шыққан ақын, әнші, сал cepi. Ертеде қазақ жерінде ауыл-ауылда, үлкен қалаларда айтыс пен жарыстар өткен. Сондай жәрмеңке базар Қоянды ауылында да өткен. Сол Қоянды жәрмеңкесінде Біржан және Сара кездесіп, айтыска түсіп, бip-бipiнe өнер арқылы ғашык болған екен. Міне, осы тақырыпқа Жетісу өңірінің композиторы Мұқан Төлебаев «Біржан-Сара" операсын жазған. Бүгінгі осы сабағымызды көп ұлтты Қазақстан Республикасындағы ұлттардың бас қосқан мейрам сабағы деп есептеңіздер. Осы музыканың алатын орны ерекше, яғни, ұлт достығын жырлайтын өнер туралы әнгіме болуы тиіс.Ceбeбi, бүгінде осы Павлодар қаласында үлкен той-фестиваль өтіп жатыр, бұған Қазақстан Республикасының түкпір-түкпірінен сан ұлттың, өкілдері бас қосып, ән-жыр айтып, сабақ сайыстар өткізіп жатыр. Яғни, бұл да тойдың бip түрі. Осыған орай бiз сабақ тақырыбын "Достық мерекесі"- деп алдық. Осы тақырыпқа байланысты мынадай сұрақ қойғым келіп тұр: Қазақстан жерінде қандай ұлттар тұрады?

Жауап: — орыс, татар, корей, дүнген

— Ал, балалар осы ұлттар бip-бipiмен қандай қарым - қатынаста ?

Жауап: — достықта, бірлестікте, ауызбіршілікте

— Иә, балалар, дұрыс айтасыңдар.

Сұрақ: — Достық дегенімізді калай түсінесіңдер?

Жауап: — Достық деген ұғым - өте жоғары да бағалы сөз. Ол-көршіңмен, жанұяңмен, досыңмен, құрбы-құрдасыңмен, басқа ұлт өкілдерімен, көрші елдермен тату болу деген соз.

— Өте дұрыс. Қaзip кім дос туралы ән айтып береді?

Бармадым жар басына құлай ма деп,

Ішпедім арықтан су ылай ма деп.

Қорқамын дос болуға жаманменен.

Тар жерде ертоқымын сұрай ма деп.

Қыздар гүл-гүл

Ұлдар дүл-дүл

Өтіп барат өмip құрғұр

Ахау арман, дүние жалған

Халай ләйлім, лиляй, ләйлім.

Тағы да бip - eкi оқушы тақпақ оқып берсе болады.

Ал, балалар, қазір осы "достық" деген сөзге дауысымызды жаттықтырып көрейік. Мысалы: "До­стық деген жақсы сөз".Бұл жаттығуды до-сольга дейін бip неше рет орындаймыз. Ал, келесі жаттығу ретінде Д. Б. Кабалевскийдің, "Достық" деген әнін үйренеміз. Д. Б. Кабалевский атақты — композитор, ұстаз. Ол кісінің көп әндері бар. Мәскеу қала­сында N209 мектепте көп жылдар музыка пәнінен сабақ бepiп, өзінің еңбектерін жазған. Miнe, балалар бүгін бiз композитордың әнін үйренеміз. Сөзі мен әнін тыңдап алыңдар.

Достық, достық мәңгі жас сөз боп қалады,

Достық, достық бәpiмiзre жақын сөз.

Бірнеше рет орындап болған соң, біз ең негізгі тақырыпқа көшеміз.

Әрбip халықтың музыка өнерінің өзіне тән ерекшелігі мен Ұлттық ажары болады. Музыканы түсіне білу үшін, ең алдымен кез-келген ұлттардың музыкасына құрметпен қарай білу керек. Сонда ғана ол өзінің бар сұлулығын көрсете алады. Қазір барлығымыз бipiгiп, "Әуенді тап" ойынын ойнап көрелік. Мен музыканы қосамын, сендер қай лттың музыкасы екенін тауып, сол ұлт жайлы қысқаша мәлімет бересіңдер.

Орыс музыкасын тыңдап болған соң мұғалім тарапынан сұрақ қойылып, шәкірттер шама-шарқынша жауап беруге тырысады.

Сұрақ: Сіздерге әуен таныс па?

Жауап:...

Сұрақ: Қай халықтың музыкасы?

Жауап:...

Сұрақ: Сипаты қандай?

Жауап:...

Сұрақ: Орыс халқының аспабының атын атаңызшы?

Жауап: балалайка.

Дұрыс, ал енді музыкаға қандай қимыл жасауға болады, кәнекей музыканы қоямын, сендер билеп көрсетіңдер....

Осындай ретпен татар, корей, ұйғыр музыкасын тыңдатып, сұрақтар қойып, билетемін. Олардың ұлттық аспаптары және киімдерімен таныстыру. Бейнекассетаны көрсетіп қорытындылау. (Қалада өткен әр түрлі ұлттар мерекесінен үзінділер көрсету).

И. Нүсіпбаевтың "Дос болайық бәріміз" әнші үйре­ту үшін әнді ең алдымен мұғалім орындайды. Содан кейін әнді фраза бойынша үйретіп, оқушылардың демді дұрыс алуына көмектесу көзделеді. Фразамен үйрету барысында қолмен шапалақтап, ырғағын дұрыс көрсетуге болады. Бұл — көп ұлтты еліміздің балаларына арналған, достық пен татулықты, бірлікі уағыздайтын ән. Әнді нотамен үйретеміз.

Тыныс әpбip тактыдан сон алынады. Фразалардың соңындағы ұзын дыбыстарды аяғына дейін созып, демді өте ұқыпты әpi қысқа аламыз. Қайырмасында дыбыс күші қатайып, ән көңілдене түседі. Әнді орын­даймыз.

Қорытындылау: Оқушыларға сұрақтар қойылған скрипка кілті беріледі. Келесі жазылған сұрақтарға оқушылар жауап беру керек.

Сабақтың тақырыбы: Дәстүрлі күйшілік өнер.

1. Құрманғазы. "Сарыарқа", "Адай", "Балбырауын", "Кісен ашқан".

2. Тәттімбет. "Саржайлау", "Көкейкесті", "Сылқылдақ".

З. Сөзі: Х.Талғаров. Әні: И.Нүсіпбаевтікі. "Домбырасыз сән қайда". Сабақтың мақсаты:

І.Білім беру — күншілердің өмірі мен шығармалары туралы нақты, тиянақты таныстыру.

2. Тәрбиелеу — балаларды әсемдікті сезінуге, өз халқының музыкалық мұрасынан эстетикалық ләззат ала білуге баулу. Өнер иелерін үлгі тұтып қастерлеу, өнерлі оқушы болатынына сендіру.

З. Дамыту — музыкалық қабілеттерін арттыру. Ән айту дағдыларын қалыптастыру. Балалардың шығармашылық белсенділігін түрлі музыкалық тапсырмалар арқылы ояту.

Сабақтың түрі: Жаңа сабақ. Өткізу әдісі: сұрақ-жауап, әңгімелеу. Пәнаралық байланыс: тарих, әдебиет, сурет, музыка.

Көрнекіліктер: композиторлардың суреттері, тақырыптық сурет салынған плакаттар, мақал-мәтелдер, үнтаспа, баян, домбыра, буклет, музыкалық аспаптар.

Сабақтың барысы: Оқушылар класқа Сарыарка күйімен кіреді.

Ұйымдастыру кезеңі: Музыкамен сәлемдесу. Тақырыбын, мақсатын айту.

Сұрақ: "Күй дегеніміз не?"

Қазақтың домбыра, қобыз, шертер, сыбызғы сияқты ұлттық музыка аспаптарында орындалатын әуен-саз КҮЙ деп аталады.

Музыка аспаптарында орындалатын шығармаларды аспаптық музыка дейміз. ,

Күй — бағдарлы мазмұны бар көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары тарихи оқиғалар, халық мерекелері, жан-жануарлар, аңыз-ертегілер, адам сезімдері, түрлі оқиғалар суреттеледі. Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз күйлер, тартыс күйлер, лирикалық күйлер болып жіктеледі. ХҮІІІ ғасырда Байжұма, Есжан, Байжігіт, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің атағы халыққа кеңінен танымал болған. XIX ғасырда күйшілік өнердің одан әрі дамуына Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Абыл, Ықылас, Қазанғап, Дина, Сүгір сияқты күйшілер өз үлестерін қосты.

—Біз кімнің қандай күйінің әуенімен класқа кірдік?

— Құрманғазының "Сарыарқа" күйі (окушылар жауабы).

— Ендеше Құрманғазының өмірі мен күйлеріне тоқталайық.

XIX ғасырдың аса көрнекті композиторы Құрманғазы Сағырбайұлы тендесі жоқ ұлы күйші. Ол 1823 жылы Атырау облысында дүниеге келген. Кішкентайынан күй өнері арқылы әділетсіздік пен теңсіздікке қарсы күрескен дара тұлға өзінің басынан кешкен өмірін, қайғы-қасіретін күй тілімен жырлап өткен. Мұғалім: — Күйден нені байқадыңдар, күй сендерге қандай жайларды баяндап тұр. Күйдің көңіл-күйі қандай? ("Сарыарқа" күйін тыңдау).

Жауап: Күй қуанышты, шаттықты білдіреді. Аттын шабысын, қазақтың ең даласының тіршілігін баяндайды.

— Балалар қарындаш көмегімен суреттейік. (Шынар суреті)

Жауап: — Қазақтың кең байтақ даласының табиғат сұлулығы, әсемдігі, күйшінің батырлық мінезі сезілгендей болады.

— Бұл күйді қандай оркестрдін орындауында тыңдап отырсыңдар?

— Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялык халық аспаптар оркестрі.

— "Сарыарқа" күйінің шығуы жайлы ел аузында мынадай аңыз әнгіме бар.

Құрманғазы бірде түрмеден қашқан жолында Арқадағы Тәттімбетке соғып, күй тартысып, сауық-сайран құрып, қонақ болыпты. Сонда Тәттімбеттің сыйына риза болтан Құрманғазы "Сізге арнайы сыйым болсын" деп, "Сарыарқа" күйін шығарыпты-мыс. Күйді тындап, айызы қанып, рахаттанған Тәттімбет "енде­ше мен де саған күй арнаймын" деп, "Көкейкесті" күйін тартқан екен.

Құрманғазының "Адай" күйін тындап, көңіл-күйін, екпінін анықтау.

Бұл тыңдаған кімнің күйі?

Құрманғазының "Адай" күйі. Құрманғазының жастарға арналған "Балбырауын" күйін тыңдау, күйді талдау.

— Көңілді, би ырғақты, екпіні тез.

— Күй шертіледі, айналады.

— Күй орындауының неше әдісі бар?

— Екі әдісі бар: төкпе және шертпе.

— Біздің тыңдаған күйлеріміз қандай әдіске жатады?

— Төкпе.

"Сарыжайлау" күйін тындау

— Күй нені көз алдымызға елестетеді.

— Жайлаудың әсем, сұлу табиғатын.

— Бұл күй қандай әдіске жатады.

— Шертпе.

Шертпе күй шебері, композитор Тәттімбет Қазанғапұлы Қарағанды облысы, Қу ауданында 1817 жылы дүниеге келген. Тәттімбеттің атасы Мошеке ойға жүйрік, сөзге шешен, тапқыр адам болған. Сондай атасының тәлімін өзі де зерек туған Тәттімбет тамаша күйші ғана емес, ақын, өткір тілді шешен болған.

Тыңдалған күйлердің өзара айырмашылығы, ұкқсастығы неде?

Әдісі, екпіні, көңіл-күйі, табиғатында.

Тәттімбеттің "Бес төре", "Былқылдақ", "Қосбасар" күйлері ғасырлар бойы сан ұрпақтың рухани азығына айналып келеді.

Енді өнер туралы мақал-мәтелдер айтып көрейік.

1."Өнерлі өрге жүзеді".

2."Өнер—бұлақ, білім — шырақ".

3."Өнерлінің өрісі ұзақ".

Тағы кім мақал-мәтелдер айтып толықтырады. /3-4 мақал айтылады/.

Рахмет, балалар, мақал-мәтелерді жақсы біледі екенсіздер. Енді дауысымызды жаттықтырып алайық.

1."Киіз басу" әні.

2. Құрманғазының "Ақбай" күйі.

3."Құстар әні" (Н.Тілендиев).

"Домбырасыз сән қайда" әні. Сөзі — X. Талғаровтікі, әні — И.Нүсіпбаевтікі. Ақын, әнші, күйші-композиторлар туралы айтылатын осы бір әнді орындайық.

Балалар, бүгінгі сабақты қаншалықты меңгергенімізді білу үшін КІМ БҰРЫН? ойыны арқылы дұрыс жауап беріп, сабағымызды қорытындылайық. Сұрақтары:

1.Құрманғазы кім?

2.Қандай күйдің атасы?

З.Қай жерде туған?

4.Қандай күйді тыңдадық?

5."Сарыарқа" күйінен алған әсерлері, оқушылардың өздері шығарған өлеңдері.

Сап-сары менің Сарыарқам,

Құрманғазы ата сенің арқаң,

Аталғаны жердің Сарыарқа,

Әсемдігіне таңқалып күнде жатам.

Қорытынды:

Міне, балалар, дәстүрлі күйшілік өнер дегеніміз осы.

Міне еліміздің егемендіке қолы жетіп, көк байрағын көкке көтергеніне де 18 жыл толып отыр. Осы 18 жыл ішінде талай жаңалықтар мен бетбұрыстар жасалды. Көптеген қазақ тілді мектептер мен балабақшалар, мәдениет орталықтары бой көтерді. Дегенмен, жеке адамның қалыптасқан тұлға ретіндегі ролі таңдай қақтырарлықтай нәтижеге жете қойған жоқ. Оның бір ұштығы тәрбиеге келіп тірелсе керекті. Осы тығырықтан шығар жол – халықтық тәрбие арқылы халық музыкасының тарихи әндерін пайдалана білуде, халық музыкасының бай мұраларын қолдана білуде. Себебі әсем ән, музыка бар жерде қатігездік, жамандық тәрізді жағымсыз іс-әрекеттер тамыр жая алмауы тиіс. Бүкіл әлемді дұр сілкіндіріп, құдіретін танытқан қазақтың халық музыкасы жаңа ғасыр төрінен өз орнын алса нұр үстіне нұр болар еді.

Жалпы мектептерде музыкалық білімнің қалыптасуы және дамуы, жалпы білім беретін цикл пәндер жүйесіндегі ән сабағының орны. Балалар мен жасөспірімдерге музыкалық тәрбие берудің теориясы мен тәжірбиесіндегі жетістіктер мен кемшіліктер, музыка мұғалімін дайындау. Оқушылардың музыкалық тәрбиесіне арналған алғашқы әдістемелік-бағдарламалық әдебиеттер (Б.Ғизатов, Ө.Байділдаев, П.Момынов, және т.б. оқулықтары, бағдарламалары, әдістемелік-нұсқаулары). Қазақстандағы балалар композиторлары (А.Жұбанов,Ғ.Жұбанова, К.Қуатбаев, И.Нүсіпбаев және т.б.). Қазақстандағы музыкалық педагогика саласындағы ғылыми мектептердің қалыптасукы мен дамуы (С.А.Ұзақбаева, М.Х. Балтабаев, Р.Р.Жәрдемалиева, Ш.Б.Құлманова және т.б.).

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Скачать, 130.56kb.
Поиск по сайту:



База данных защищена авторским правом ©ДуГендокс 2000-2014
При копировании материала укажите ссылку
наши контакты
DoGendocs.ru
Рейтинг@Mail.ru